Neefta Gobta

Neefta Gobta (Ingiriisi: noble gas) waa koox curiyeyaal kiimiko ah oo ku yaal tiirka 18-aad ee shaxda xilliyeed. Waxay ka kooban yihiin heliyam (He), neyon (Ne), aargon (Ar), kariboton (Kr), keseenon (Xe) iyo raadoon (Rn). Sidoo kale waxaa tiirkaas ku jira curiyaha aad u culus ee lagu sameeyay shaybaarka, oganeson (Og), oo dabeecaddiisu weli si buuxda loo hubin.

Sifada ugu muhiimsan waa in falcelintoodu aad u yar tahay. Sababtu waxay tahay in wareegga elektaroonigga ee ugu dibadda ah uu buuxsan yahay — sideed elektaroon (heliyamna laba). Taasi waxay dhigaysaa in aysan si fudud u siin ama u qaadan elektaroon, sidaas darteedna ay xaalad neef ah oo hal-atam ah ku jiraan heerkulka caadiga ah.

Astaamaha jireed

Dhammaan waa neef aan midab, ur ama dhadhan lahayn. Heerarka karkarinta iyo barafowga aad bay u hooseeyaan, waxayna kordhaan marka miisaanka atamku kordho: heliyam ayaa ugu hooseeya, keseenon iyo raadoonna ka sarreeya. Heliyam wuxuu leeyahay heerka karkarinta ugu hooseeya ee wax walba, taas oo ka dhigtay mid loo isticmaalo qaboojinta aadka u qabow (cryogenics).

Kiimikada iyo isku-dhafyada

Muddo dheer waxaa la aaminsanaa in aan gabi ahaanba isku-dhaf samayn karin, taasna waa sababta magaca 'gobta'. Laakiin qarnigii 20-aad dhexdiisa waxaa la sameeyay isku-dhafyo keseenon ah oo ay ku jirto fluorine iyo oksijiin, sida xenon hexafluoroplatinate iyo xenon tetrafluoride. Kariboton iyo raadoonna waxaa laga sameeyay isku-dhafyo yar. Heliyam iyo neyon si guud looma helin isku-dhafyo deggan oo caadi ah.

Halka laga helo

Aargon ayaa ah kan ugu badan hawada dhulka, isagoo ku dhow boqolkiiba hal. Neyon, heliyam, kariboton iyo keseenon aad bay uga yar yihiin, waxaana badanaa lagu soo saaraa kala-saarista hawada la dareeraystay. Heliyam waxaa sidoo kale laga helaa ceelasha gaaska dabiiciga ah, waana wax ka soo baxa suuska curiyeyaasha shucaaca leh ee dhulka hoostiisa. Raadoon waa shucaac-bixiye ka dhasha suuska yuraaniyamka, waxaana laga cabsadaa marka uu guryaha hoostooda ku uruuro.

Isticmaalka

Neyon waxaa loo isticmaalaa nalalka calaamadaha ee midabka leh. Aargon waxaa loogu shubaa nalalka iyo goobaha alxanka si uu u ilaaliyo birta oksijiinta. Heliyam waxaa lagu buuxiyaa buufinno iyo dayuurado, sidoo kale wuxuu qaboojiyaa birlabaha koronto-socodka fudud ee mashiinnada sawirka caafimaadka. Keseenon waxaa loo isticmaalaa nalal xoog leh iyo daawooyin suuxin ah.