Neoarkeyaan
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
40 luqadood
Neoarkeyaan waa xilli juquraafi-taariikheed (era) oo qayb ka ah eoon-ka la yidhaahdo Arkeyaan. Wuxuu ku beegan yahay qiyaastii 2,800 ilaa 2,500 milyan oo sano ka hor. Waa xilliga ugu dambeeya afarta xilli ee Arkeyaan, wuxuuna ku xigaa Mesoarkeyaan, waxaana ka dambeeya Paleobrooterosooyik oo bilaabmaya eoon-ka Brooterosooyik.
Xilliyada Arkeyaan lagama xadeeyo dhacdooyin dhagax ah oo gaar ah, sida xilliyada dambe ee lagu qeexo faasillo (fossils). Halkii, waxaa la isticmaalaa xadad tiro ah (chronometric) oo Guddiga Caalamiga ah ee Istaratigraafiyada (ICS) go'aamiyay. Sidaas darteed 2,500 milyan oo sano waa xad tiro ah oo la ballamay, ma aha mid ku salaysan lakab dhagax gaar ah oo goob la muujiyay.
Dhismaha qolofta iyo qaaradaha
Inta badan qaybaha kraatoon-ka ah ee qolofta qaaradaha ee maanta jira waxay samaysmeen ama xasilloobeen inta lagu jiro Neoarkeyaan. Xilligan waxaa lagu arkaa dhismayaal la yidhaahdo 'granite–greenstone belts' — isku-dhaf dhagax gaanniidh ah iyo lakabyo folkaanig ah oo cagaaran u ekaada. Cilmi-baarayaal badan ayaa u arka in habka faylaqyada dhulka (plate tectonics) ee casriga ah uu xilligan ku sii xoogaystay, in kastoo qaab-shaqeedku ka duwanaa mid maanta.
Nolosha iyo hawada
Nolosha xilligan waxay ahayd mid unug-hal ah oo prokaryootik ah: bakteeriya iyo arkeeya. Muhiimad gaar ah waxaa leh sianobakteeriya, oo sameeya fotosintesis oksijiin soo saarta. Dhagaxyada Neoarkeyaan waxaa laga helaa istromatoolayt — lakabyo dhagax ah oo ay dhisteen guruubyo bakteeriyo ah. Calaamado kiimiko ah ayaa muujinaya in oksijiin xoogaa ah uu goobo gaar ah ku ururay ka hor inta uusan hawada guud gaadhin.
Kororka weyn ee oksijiinta hawada — oo loo yaqaan Dhacdada Oksijiinka Weyn — wuxuu inta badan lagu qiyaasaa bilowga Paleobrooterosooyik, ee ka dambeeya Neoarkeyaan. Haddaba Neoarkeyaan waxaa loo arkaa xilli diyaargarow ah: hawada wali oksijiin yar bay lahayd, laakiin nidaamyada oksijiin soo saarayaa way ballaadheen.
Kaydka dhagaxa iyo cilmi-baarista
Dhagaxyo Neoarkeyaan ah waxaa lagu arkaa kraatoonnada waaweyn sida Kaapfal (Koonfur Afrika), Pilbaara (Ustaraaliya), Suberior (Kanada) iyo Baltika. Xogta lagu helo waxay ku tiirsan tahay taariikh-cabbir radioomeetrik ah, gaar ahaan nidaamka uraaniyam–lead ee macdanta sirkoon, taas oo saxsanaan wanaagsan siisa cabbirka da'da.