Nibiri

Nibiri (sidoo kale loo yaqaan libiri) waa magac guud loo bixiyo koox xayawaan naas-nuujiyeyaal ah oo si buuxda biyaha ku nool. Kooxdan waxaa ku jira balaayinta waaweyn, doolfinnada iyo noocyo kale oo yaryar. Af-Soomaaliga dhexdiisa, ereyga "nibiri" badanaa loo isticmaalaa balaayinta waaweyn ee badda.

In kastoo muuqaalkoodu u eg yahay kalluun, nibirigu kalluun ma aha. Waa naas-nuujiye: dhashiisa wuxuu nool u dhala, caanana ku nuujiya, sanbabo ku neefsata, oo hawada ka soo qaata korka biyaha. Sidaas darteed waa inuu si joogto ah dusha u soo baxaa si uu u neefsato.

Muuqaalka jirka

Jirka nibirigu wuxuu leeyahay qaab dhuun ah oo biyaha ku dhex socda si fudud. Addimmada hore waxay u beddelmeen baalal (baadal-dabaal), halka addimmada dambe ay ka baaba'een. Dabada waxay leedahay laba dhinac oo toosan oo kor iyo hoos u dhaqaaqa, taasoo ka duwan kalluunka oo dabadiisu dhinac-dhinac u laallaabato. Dusha madaxa waxaa ku yaal god neefsasho (mid ama laba) oo hawada ka soo dusto.

Qaybaha kooxda

Cilmi-baarayaashu nibirigu waxay u kala saaraan laba qaybood oo waaweyn. Qaybta hore waa tan ilkaha leh, oo ay ku jiran doolfinnada, orca-ga iyo nibiriga ilkaha leh. Qaybta labaad waa tan aan ilko lahayn, ee beddelkeeda leh xaabo (baleen) oo ka samaysan walax ilkaha u eg, oo lagu shaandheeyo xayawaanka yaryar ee biyaha. Balaayinta ugu waaweyn ee dunida waxay ka mid yihiin qaybtan labaad.

Cuntada iyo hab-nololeedka

Noocyada xaabada leh badanaa waxay quutaan xayawaan yaryar oo koox-koox ah, iyagoo biyo badan afka geliya kadibna ka shaandheeya. Noocyada ilkaha leh waxay ugaarsadaan kalluun, ambuulo (squid) iyo mararka qaar naas-nuujiyeyaal kale. Doolfinnada iyo noocyo kale badan waxay isticmaalaan sonar-ka dabiiciga ah: waxay soo saaraan dhawaaq, kadibna ka dhex-dhex-garaan dhawaaqa soo laabta si ay u ogaadaan meesha shayga yaal.

Deegaanka iyo xaaladda ilaalinta

Nibirigu waxaa laga helaa badaha adduunka oo dhan, laga bilaabo biyaha diirran ee dhulbaraha ilaa biyaha qabow ee cirifyada. Noocyo badan waxay socdaal fog sameeyaan inta u dhaxaysa meelaha ay ku quutaan iyo meelaha ay ku dhalaan. Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad ugaarsi ganacsi oo ballaaran wuxuu si weyn u dhimay tirada noocyo badan; heshiisyo caalami ah oo xaddiday ugaarsiga ayaa markii dambe la sameeyay. Halisaha maanta jira waxaa ka mid ah ku-dhaca shabaqyada kalluumaysiga, isku-dhaca maraakiibta, wasakhaynta iyo isbeddelka cimilada.