Nidaamka Hawlgalka (Operating System)

Nidaamka hawlgalka (Ingiriisi: operating system, oo badanaa loo soo gaabiyo OS) waa barnaamij aasaasi ah oo maamula kheyraadka kombiyuutarka — sida garaaca (processor), xusuusta (memory), kaydka iyo qalabka gelinta iyo soo saarista. Wuxuu abuuraa lakab u dhexeeya qalabka (hardware) iyo barnaamijyada isticmaalaha (applications), si barnaamij kastaa aanu u baahnayn inuu si toos ah ula hadlo qalabka.

Ku dhawaad qalab kasta oo xisaabiye leh wuxuu leeyahay nidaam hawlgal: kombiyuutarrada shakhsiga ah, server-rada, taleefannada casriga ah, iyo qalabyada yaryar ee gudaha lagu dhex dhisay (embedded systems). Tusaalayaal caan ah waxaa ka mid ah Windows, macOS, Linux, Android iyo iOS.

Hawlaha aasaasiga ah

Nidaamku wuxuu qeybiyaa waqtiga garaaca inta u dhexeysa howlaha socda (process scheduling), si dhowr barnaamij ay isla mar u shaqeeyaan. Wuxuu kaloo qeybiyaa xusuusta, ka hortagaa in barnaamij mid kale xusuustiisa faragaliyo, kaydkana ku habeeyaa qaab feylal iyo galal ah (file system). Sidoo kale wuxuu maamulaa qalabka dibadda isagoo isticmaala barnaamijyo yaryar oo la yiraahdo darawallo (drivers).

Kernel iyo lakabyada

Xudunta nidaamka waxaa la yiraahdaa kernel, taasoo ku shaqeysa heer awood sare leh oo si toos ah u gasha qalabka. Barnaamijyada isticmaalaha waxay ku shaqeeyaan heer hoose oo xaddidan, waxayna kernel-ka wax ka codsadaan iyada oo la marsiinayo wicitaanno la yiraahdo system calls. Naqshadaha waxaa ka mid ah monolithic kernel, oo adeegyo badan gudaha ku wada jira, iyo microkernel, oo adeegyada badankood dibadda loo saaray.

Nooc iyo isticmaal kala duwan

Nidaamyada waxaa loo kala saaraa sida loo isticmaalo: kuwa desktop-ka, kuwa server-rada, kuwa taleefanka gacanta, iyo kuwa waqtiga-dhabta ah (real-time) ee loo baahan yahay jawaab wakhti go'an ku dhex jirta, sida gaadiidka iyo warshadaha. Qeyb kale waa nidaamyada badan ee la wadaago (multi-user), oo dad kala duwan isla mar u isticmaalaan hal mashiin, iyagoo leh xuquuq kala duwan.

Amniga iyo isticmaalayaasha

Nidaamku wuxuu ilaaliyaa kala soocidda isticmaalayaasha isagoo adeegsanaya aqoonsi, oggolaansho, iyo xuquuqda feylalka. Cusbooneysiinta amniga waa qeyb ka mid ah dayactirka joogtada ah, maadaama khaladaadka kernel-ka ay awood siin karaan qof ku xadgudbaya inuu la wareego nidaamka oo dhan.