Nikel

Nikel (calaamadda kiimikada Ni) waa curiye bir ah oo midabkiisu yahay cad-cawlan oo dhalaal leh. Waa bir adag, la taaban karo (waa la kala jiidi karaa oo la garaaci karaa), waxdhexmarintiisa korontada iyo kulkuna waa mid wanaagsan. Nikelku waa mid magneetiska ku dhaqma qolka heerkulkiisa caadiga ah — mid ka mid ah tiro yar oo curiyayaal ah oo sifadaas leh.

Nikel wuxuu ka mid yahay birta kala-guurka ah (transition metals) ee jadwalka xilliyeed. Wuxuu leeyahay lakab difaac ah oo oksaydh ah oo dusha sare ka samaysma, taasoo ka caawisa inuu daxal-diid noqdo. Sababtaas awgeed, isticmaalkiisa ugu weyn waa ku darista biraha isku-dhafan, gaar ahaan birta aan daxalaysanayn (stainless steel).

Astaamaha kiimikada

Nikelku wuxuu ku yaal kooxda 10-aad ee jadwalka xilliyeed, agagaarka kobaalt iyo naxaas. Lambarkiisa atamku waa 28. Heerka oksaydhka ee ugu badan waa +2, sida ku jira milixyada NiSO4 iyo NiCl2, kuwaas oo badanaa cagaar ah marka ay biyaha ku milmaan. Wuxuu ka falceliyaa asiidhyada khafiifka ah si tartiib ah, waxaanu iska caabbiyaa hawada iyo biyaha heerkul caadi ah.

Helitaanka iyo soo saarista

Nikelka dhulka laga soo saaro wuxuu ka yimaadaa laba nooc oo macdan ah: macdanta baaruudda ah ee sulfide-ka (sida pentlandite) iyo macdanta lateriteka ah ee dhoobada guduudan ee gobollada kulaylaha ah. Habka soo saarista wuxuu ku lug leeyahay burburin, kala saarid, gubis ama daawaynta asiidhka, kadibna sifayn korontada lagu sameeyo si loo helo nikel saafi ah. Wadamada ugu badan soo saara waxaa ka mid ah Indonesia, Filibiin, Ruushka, Kanada iyo Australia.

Isticmaalka

Qaybta ugu weyn ee nikelka waxaa loo isticmaalaa samaynta birta aan daxalaysanayn iyo isku-dhafyo kale sida nichrome (nikel iyo chromium) oo lagu sameeyo silsiladaha kulaylka. Waxaa kaloo loo isticmaalaa dahaar korontada lagu sameeyo (electroplating), lacagaha bir ah, iyo kaataliisyada kiimikada sida kaataliisyada saliidda la dufan-siiyo. Sannadihii dambe, baytariyada nikelka ku salaysan — sida nikel-metal hydride iyo baytariyada lithium-ion ee cathode-ka nikelka badan leh — ayaa kordhiyay baahida gaadiidka korontada.

Caafimaadka iyo deegaanka

Xasaasiyadda maqaarka ee nikelka waa mid caan ah, waxayna ku dhacdaa dad marka maqaarku la taabto qalab bir ah oo nikel wata sida hilqado iyo saacado. Boodhka iyo uumiga qaar ka mid ah xeryahooda nikelka ee neefsashada lagu qaato waxaa loo tixgeliyaa halis caafimaad oo shaqaale ah. Soo saarista macdanta iyo dhalaalinteeda waxay saameyn ku yeelan kartaa hawada iyo biyaha haddii aan la maareyn.