Nitrojiin

Nitrojiin (Ingiriisi: Nitrogen; Carabi: نيتروجين) waa curiye kiimiko ah oo astaanta N loo qoro, lambarka atoomkiisuna yahay 7. Xaaladda caadiga ah ee heerkulka qolka wuxuu ku jiraa qaab gaas ah oo laba-atoom leh (N2), kaas oo midab, ur iyo dhadhan la'aan yahay. Nitrojiin waxaa lagu tiriyaa qaybta curiyeyaasha aan macdan ahayn (non-metals).

N2 wuxuu ka kooban yahay ku dhawaad afar-meelood saddex-meel (qiyaastii 78% marka lagu qiyaaso mugga) hawada dhulka, taasina waxay ka dhigaysaa gaaska ugu badan jawiga. Xiriirka saddex-laab (triple bond) ee laba atoomka nitrojiin isku xiraya aad buu u xoog badan yahay, sidaas darteed N2 gaas ahaan aad buu u deggan yahay oo si fudud kuma falgalo curiyeyaasha kale.

Sifooyinka kiimikada

Nitrojiin wuxuu leeyahay shan elektaroon oo daaha dibadda ah, oo taas awgeed uu samaysto ilaa saddex xiriir kiimiko. Wuxuu ku dhaqmi karaa heerar oksaydh badan, taas oo keenaysa in ay jiraan xeryahood aad u kala duwan sida amoonyaka (NH3), aasiidhka nitric (HNO3), iyo oksaydhyada nitrojiin (NO, NO2, N2O). Marka la qaboojiyo, N2 wuxuu isu beddelaa dareere aad u qabow oo lagu isticmaalo qaboojin farsamo (nitrojiin dareere).

Nolosha iyo wareegga nitrojiinka

Nitrojiin waa qayb lagama maarmaan u ah nolosha. Wuxuu ku jiraa aminoo-aasiidhyada, borotiinada, iyo aasiidhyada nucleic (DNA iyo RNA). Noolaha badankiisu ma isticmaali karo N2 hawada si toos ah. Waxaa loo baahan yahay in loo beddelo qaab la heli karo — habkan waxaa lagu magacaabaa xidhitaanka nitrojiinka (nitrogen fixation), oo bakteeriyo gaar ah, oo qaarkood ku nool xididdada dhirta digirta, ay fuliyaan. Ka dib waxaa dhaca habab kale sida nitrification iyo denitrification, kuwaas oo wareegga nitrojiinka ku soo celiya hawada.

Isticmaalka warshadaha

Nitrojiinka waxaa ugu badan loo isticmaalaa samaynta bacriminta (fertilizer). Habka Haber-Bosch wuxuu isku daraa nitrojiin iyo haydarojiin, iyadoo la adeegsanayo cadaadis iyo heerkul sare oo catalyst la wehelinaya, si loo helo amoonyaka. Amoonyakan ayaa aasaas u ah bacriminta ku salaysan nitrojiinka, taas oo si weyn kordhisay wax-soo-saarka beeraha qarniyadii dhawaa. Sidoo kale gaaska N2 waxaa loo isticmaalaa jawi aan falgalayn (inert) markii lagu shaqaynayo cunto la-xareeyn, alaab elektaroonik, iyo sahamin macdan; nitrojiinka dareere wuxuu ka shaqeeyaa qaboojiye caafimaad iyo cilmi-baaris.

Saameynta deegaanka

Isticmaalka badan ee bacriminta nitrojiinka wuxuu keeni karaa in nitrate ku qulqulo webiyada iyo biyaha dhulka hoostiisa, taasina waxay dhalisaa koritaan xad-dhaaf ah oo algae (eutrophication). Oksaydhyada nitrojiin ee ka soo baxa gubidda shidaalka waxay ka qayb qaataan wasakhaynta hawada iyo samaynta smog. Nitrous oxide (N2O) waa gaas kulaylka jawiga qabta oo saameyn sare leh marka la barbar dhigo mug la mid ah oo carbon dioxide.