Niyoon

Niyoon (calaamad kiimikaad: Ne) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atamiga yahay 10. Wuxuu ka tirsan yahay kooxda gaasaska aan firfircoon (noble gases), taas oo la macno ah in atamyadiisa aanay si fudud isku-darsamin curiyayaal kale, sababtoo ah wareegga elektaroonnada dibadda ah wuu buuxsan yahay. Xaaladda caadiga ah wuxuu yahay gaas aan midab lahayn, aan ur lahayn oo aan urur kiimikaad sameysan.

Niyoon wuxuu ku jiraa hawada dhulka, laakiin qadar aad u yar. Waxaa lagu soo saaraa marka hawada lagu kala saaro qaboojin xoog leh (distillation-ka hawada dareeraha ah), maadaama curiyayaasha hawada mid walba heer kala duwan ku dareeraysan yahay. Isticmaalkiisa caanka ah waa nalalka gaaska ee tuubbooyinka, kuwaas oo marka koronto laga marsiiyo iftiin casaan-liin ah bixiya.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Niyoon waa gaas fudud oo ka culus heliyum, laakiin ka fudud hawada. Heerkulka uu ku dareeraysan yahay iyo kan uu ku karkaraayo aad bay u hooseeyaan, oo u dhow eber-ka saxda ah (absolute zero). Sababtoo ah xiriirka u dhexeeya atamyadiisa aad bay u tayo yar, wuxuu si fudud u noqonayaa gaas. Kiimikadiisa, ma leh urur (compound) caadi ah oo deggan lagu aqoonsan yahay; kaliya waxaa la sameeyay xaalado gaar ah oo shaybaar ah.

Iftiinka niyoonka

Marka niyoon lagu buuxiyo tuub biraaha leh oo koronto la mariyo, elektaroonnada atamyada waxay tamar qaataan kadibna waxay sii daayaan iftiin. Midabka soo baxa waa casaan-liin. Nalalka la yiraahdo 'neon signs' badanaa gaasas kale ayaa ku jira sida argon ama xenon, ama tuubada waxaa lagu marsiiyaa daawo (phosphor) si midabyo kale loo helo. Sidaas darteed magaca 'neon' waxaa loo isticmaalaa nooc kasta oo tuubadaas ah, ma aha oo kaliya kuwa niyoon saafi ah.

Isticmaal iyo helitaan

Marka laga reebo iftiinka, niyoon dareeraha ah waxaa loo isticmaalaa qaboojin heerkul aad u hooseeya, sida qaar ka mid ah shaybaarrada iyo qalabka farsamada. Waxaa kale oo loo isticmaalaa qaar ka mid ah leysar-yada iyo qalabka cabbiraadda shucuurta. Niyoon si joogto ah lama abuurin karo Dhulka; wixii jira waxaa laga soo helaa hawada, taas oo qiimihiisa ka dhigaysa mid ku xiran tamarta lagu kala saaro hawada.