Niyutaroon
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
143 luqadood
Niyutaroon waa mid ka mid ah walxaha yaryar (particles) ee ka kooban yihiin xudunta atamka (nucleus). Waxa lala tiriyaa protoonka, oo labadooda la yiraahdo nukleoon. Niyutaroonku korantada ma sido — ma laha shax togan ama taban — sidaas darteedna magaciisa ka yimid ereyga 'neutral'.
Cufkiisu waa in yar ka badan cufka protoonka. Tirada niyutaroonnada ku jira xudunta atamka ayaa go'aamisa nooca isotoobka ee curiye kasta: laba atam oo curiye isku mid ah, laakiin tiro niyutaroon kala duwan leh, waa isotoob kala duwan.
Dhismaha gudaha
Niyutaroon ma aha wax aan kala qaybsami karin. Waxa uu ka kooban yahay kuwaan (quarks) oo xoogga xoogan (strong interaction) isku haysto. Sidaas darteed, niyutaroonku wuxuu ka tirsan yahay kooxda hadroon-yada, gaar ahaan bariyoon-yada, ee ah walxo ka samaysan saddex kuwaan.
Deggenaan iyo burburka
Marka niyutaroon ku jiro xudun deggan, wuu sii jiri karaa muddo dheer. Laakiin niyutaroon madax-bannaan, oo xudun ka baxsan, ma deggana: wuxuu isu beddelaa protoon, iyada oo la sii daayo iliktaroon iyo walax kale oo aad u fudud. Habkaas waxa loo yaqaan burburka beta, waxaana ka mas'uul ah xoogga daciifka (weak interaction). Nolosha niyutaroonka madax-bannaan waxa lagu qiyaasaa daqiiqado kooban.
Taariikhda helitaanka
Horraantii qarnigii 20-aad, saynisyahannadu waxay ogaadeen in cufka xudunta ka badan yahay wixii protoonnada oo keligood lagu sharrixi karo. Sannadkii 1932-kii, James Chadwick oo shaqadiisa ku saleeyay tijaabooyin shucuur xudun ah, ayaa caddeeyay jiritaanka walax cusub oo aan korantada lahayn — kaas oo loo bixiyay niyutaroon. Helitaankaas wuxuu furay habka loo fahmo isotoobyada iyo falcelinta xudunta.
Adeegsi
Sababtoo ah niyutaroonku korantada ma sido, wuu gudbi karaa walxo isaga oo aan si dhakhso ah la fal-gelin iliktaroonnada. Taasi waxay ka dhigtaa qalab lagu baaro dhismaha walxaha, oo loo yaqaan kala-firdhinta niyutaroonka. Sidoo kale, niyutaroonnadu waa mid ka mid ah waxyaabaha wada silsiladda falcelinta ee reactor-yada tamarta xudunta, iyo qaar ka mid ah habka daawaynta cudurada qaar.