Nolosha

Nolosha waa astaanta kala saarta noolaha (organisms) iyo walxaha aan noolayn. Noolaha waxaa lagu garto in ay isticmaalaan tamar, ay koraan, ay ka jawaabaan wax ka beddelka deegaanka, ay hab-dhismeedkooda gudaha ku ilaaliyaan xasillooni, iyo in ay tarmaan si ay xogtooda hidde-side ah u gudbiyaan farcanka.

Cilmi-baarayaasha bayoolajiga ma haystaan hal qeexid oo la isku raacsan yahay. Badanaa waxaa la isticmaalaa liis astaamo ah, taas oo ka dhalata kiisas xiisa leh sida faayrasyada, kuwaas oo aan iskood u tarmi karin oo u baahan unug martigeliye ah. Sidaas darteed nolosha waxaa mararka qaar loo eegaa hab dhaqan (process) oo aan ahayn shay.

Astaamaha guud

Noolaha caadiga ah waxay leeyihiin unug (cell) oo ah cutubka ugu yar oo nool. Waxay wataan metabolism, taas oo ah is-beddellada kiimikada ee tamar iyo walxo dhisme ka soo saara cuntada ama iftiinka. Waxay leeyihiin homeostasis, oo ah ilaalinta xaalado gudaha ah sida heerkulka iyo aashitada. Waxay sidoo kale gudbiyaan macluumaad hidde ah oo ku qoran DNA ama, faayrasyada qaarkood, RNA.

Qaybaha noolaha

Nidaamyada casriga ah noolaha waxay u kala saaraan saddex mid weyn: bakteeriya, arkeeya (archaea), iyo eukaryotes. Kooxda saddexaad waxaa ku jira xayawaanka, dhirta, fungiga iyo noolaha hal-unuggu ah ee xudunta leh. Kala-soocidda waxay ku salaysan tahay isbarbardhigga taxanaha hidde-sidaha, oo ka badan muuqaalka dibadda.

Bilowga nolosha

Nolosha Dhulka waxaa lagu qiyaasaa in ay bilaabatay malaayiin sano ka hor, iyadoo caddaymo ka muuqda dhagaxyada aad u duugoowday. Aragtiyaha bilowga (abiogenesis) waxay isku dayaan in ay sharraxaan sida walxo kiimiko fudud ay u noqdeen nidaamyo is-tarmi kara. Tijaabooyinka shaybaarka waxay muujiyeen in walxaha aasaasiga ah sida amino acids-ka ay ka samaysmi karaan xaalado dabiici ah, laakiin tallaabooyinka soo hadhay wali waa mowduuc doodeed.