Noocyada tuulooyinka

Tuulo waxaa loola jeedaa deggenaan yar oo miyiga ah, oo dadka ku nool inta badan wax-soo-saarka beeraha, xoolo-dhaqashada, kalluumeysashada ama farsamada gacanta ku tiirsan yihiin. Tirada dadka iyo cabbirka dhulka ee lagu qeexo tuulo mid ah lama sameyn si caalami ah; dal kastaa wuxuu leeyahay xadad tirakoob ah oo u gaar ah, taasoo ka dhigaysa "tuulo" eray macnihiisu maamul ahaan kala duwan yahay.

Cilmi-baarayaasha juqraafiga dadka (human geography) waxay tuulooyinka u kala saaraan siyaabo dhowr ah: qaabka guryaha ay isugu dhow yihiin, hab-nololeedka dhaqaale ee tuulada ku salaysan tahay, xilliga sannadka ee dadka ay ku degan yihiin, iyo habka lahaanshaha dhulka. Isla tuullo keliya way ku dhici kartaa in ka badan hal nooc oo kala qaybinta.

Kala qaybinta qaab-dhismeedka

Tuulooyin isu-urursan (nucleated) waa kuwa guryaha ku wareegsan bartamaha, oo badanaa yahay masaajid, suuq, ceel ama isgoys waddo. Tuulooyin firdhisan (dispersed) waa kuwa guryaha kala fogyihiin oo mid kastaa dhulkiisa beerta ku ag yaal. Tuulooyin xariiq ah (linear) waa kuwa guryaha isku raacsan xariiq waddo, webi, kanaal ama xeeb ah. Waxaa jira sidoo kale qaabab wareeg ah, jaranjaro ah ama shabakad ah, oo mararka qaar ka dhasha qorshe rasmi ah oo dowlad ama gumeysi sameeyay.

Kala qaybinta dhaqaalaha

Tuulooyinka beeraha ayaa ah kuwa ugu badan caalamka, oo dadka ku tiirsan yahay wax-ka-beerid la-dhaqan ah. Tuulooyinka kalluumeysiga waxay ku yaallaan xeebaha, harooyinka iyo webiyada. Tuulooyinka xoolo-dhaqatada waxay xiriir la leeyihiin daaqa iyo biyaha, waxayna badanaa yihiin kuwo aan si buuxda u degganeyn. Waxaa kale oo jira tuulooyin macdan-qodista, alwaax-goynta ama ganacsiga waddo ku salaysan; kuwaas dhaqaalahooda ku xiran yahay hal khayraad, marka khayraadku dhammaado ama qiimihiisu hoos u dhaco tirada dadka way isbeddeli kartaa si degdeg ah.

Waqtiga degganaanshaha

Tuulooyinka joogtada ah dadku sannadka oo dhan ku nool yihiin. Tuulooyinka xilliyeed dadku ku deggan yihiin muddo qaar oo sannadka ah, tusaale ahaan xilliga roobaabka ama xilliga goosashada. Nooc kale waa xeryaha guuritaanka ah ee dad-guurada isticmaalaan, oo aqallada laga sameeyo alaab dib loo qaadi karo. Kala qaybintan waxaa lagu qiyaasi karaa nooca dhismaha, sababtoo ah dhismaha joogtada ah wuxuu u badan yahay dhagax, dhoobo ama sibidh, halka kan guuritaanka ah la sameeyo dhalan, caws, maro ama saan.

Lahaanshaha iyo maamulka

Qaar ka mid ah tuulooyinka waxaa loo maamulaa dhul-wadaag ah oo qabiil, qoys ballaaran ama guddi tuulo hoos yimaada. Kuwo kale waxay ka soo bexeen habab dhul-lahaansho shaqsi ah ama nidaamyo cashuur soo aroorsi ah oo taariikhi ah, sida tuulooyinka Yurub ee dhexe. Qarniyada 20-aad waxaa la abuuray sidoo kale tuulooyin qorshe ku dhisan, sida tuulooyinka la wadaago (collective) iyo tuulooyinka dadka dib loo dejiyay ka dib biyo-xireen, abaar ama colaad. Nooca maamulku wuxuu saameyn ku leeyahay sida go'aanka dhulka, biyaha iyo daaqa loo gaaro.