Noole

Noole (sidoo kale loo yaqaan nool ama wax nool) waa unug kasta oo dabiici ah oo leh astaamaha nolosha: isbeddel kiimikaad gudaha (metabolism), koritaan, jawaab-celin xanuun ama kicin, iyo awood uu wax ku taranto. Nooluhu wuxuu ka kooban yahay hal unug (cell) ama unugyo tiro badan oo isku shaqeeya.

Cilmiga baara noolaha waa bayoolaji. Aqoonyahannadu noolayaasha waxay u kala saaraan koox waaweyn oo la yiraahdo boqortooyooyin ama domain-yo, iyadoo lala eegayo qaab-dhismeedka unugga iyo xiriirka taariikhda korriinka.

Astaamaha guud

Inta badan qeexidda nolosha waxay ku salaysan tahay dhawr shuruud: qaab-dhismeed unug leh, isticmaalka tamarta iyo walxaha cuntada, ilaalinta xaalad gudaha ah oo deggan (homeostasis), koritaan iyo horumar, jawaab-celin deegaanka, taran, iyo suurtagalnimada isbeddelka jiilal badan (korriin). Marka mid ka mid ah shuruudahaas maqan yahay, sida fayrasyada oo aan tamar iskood u samayn karin, aqoonyahannada way ku kala aragti duwan yihiin in la tiriyo noole iyo in kale.

Unugga iyo macluumaadka hidde

Unugga waa qaybta ugu yar ee nolosha oo iskeed u shaqeyn karta. Noolayaasha waxay macluumaadkooda hidde ku kaydiyaan aashito nukliyeeg ah (DNA, qaarna RNA), taasoo la gudbisa marka taranka dhaco. Isbeddellada yaryar ee macluumaadkaas iyo doorashada dabiiciga ah waa saldhigga kala duwanaanshaha noolayaasha.

Kala qaybsanaanta

Qaabab kala-soocid caan ah waxay noolayaasha u qaybiyaan kuwa aan xudun-unug lahayn (bakteeriya iyo arkiya) iyo kuwa xudun-unug leh (eukaryotes), oo ay ka mid yihiin xayawaanka, dhirta, fangaska iyo noolayaal yaryar oo kala duwan. Kala-soocidda casriga ah waxay isticmaashaa barbardhig macluumaadka hidde ah, sidaas darteed magacyada iyo kooxaha waa la cusboonaysiiyaa marka cilmi-baaris cusub soo baxdo.

Deegaan iyo xiriir

Noolayaashu kuma noolaan karaan gooni; waxay ku xiran yihiin deegaan, biyo, tamar iyo noolayaal kale. Xiriirka u dhexeeya — sida cunidda, wadaagga (symbiosis), tartanka iyo dulinnimada — wuxuu sameeya nidaamyada deegaanka. Isbeddelka deegaanka, sida kulaylka iyo helitaanka biyaha, wuxuu saameeyaa tirada iyo baahida noolayaasha.