Oganesson

Oganesson (astaanta kiimikada: Og) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atamikada (tirada borotoonnada ku jira xudunta) uu yahay 118. Waa curiyaha ugu lambarka sarreeya ee ilaa hadda si rasmi ah loo aqoonsaday. Kuma dhex jiro dabeecadda; waxaa lagu abuuray shaybaadhyada isku-dhaca fallaadhaha atamiga (particle accelerators), tiro atam oo aad u yar oo la tirin karo.

Curiyaha waxaa loogu magac daray fiisikiste Ruush ah oo lagu magacaabo Yuri Oganessian, oo hoggaaminayay shaqo dheer oo ku saabsan abuurista curiyeyaasha aad u culus. Magaca rasmiga ah waxaa la ansixiyay sannadkii 2016, iyada oo ay sameeyeen ururrada caalamiga ah ee qeexa magacyada kiimikada.

Sida loo abuuray

Habka la isticmaalo waa in xudun curiye culus lagu garaaco fallaadho xawli sare ku socda, si labada xudun ay isugu dhex milmaan oo ay u sameeyaan xudun cusub oo culus. Shaqada asaasiga ah waxaa lagu sameeyay xarunta cilmi-baarista nukliyeerka ee Dubna oo ku taal Ruushka, iyada oo lala kaashanayay shaybaadhyo Mareykan ah. Atamyada la sameeyay aad bay u yaraayeen, taas oo adkaysa in si toos ah loo baaro sifooyinkooda kiimikada.

Sifooyinka iyo nolol-gaabnida

Oganesson aad buu u degganaan la'yahay: xudunteedu waxay ku burburtaa waqti aad u gaaban, oo lagu qiyaaso qaybo aad u yar oo ilbiriqsi ah, iyada oo sii daysa qaybo alfa ah. Sababtaas awgeed, wax badan oo lagu sheego astaamihiisa waxay ku salaysan yihiin xisaabin iyo moodallo tiro-koob ah, ma aha tijaabo toos ah.

Booska shaxda xilliyeedka

Shaxda xilliyeedka dhexdeeda, Oganesson wuxuu ku yaal safka toddobaad, kooxda gaasaska dhib-yarta (noble gases) oo ay ka mid yihiin helium, neon iyo radon. Hase yeeshee saadaasha kiimikada iyo fiisikiska ayaa tilmaamaysa in aanu si buuxda ula dhaqmi karin sida gaasaska kale ee kooxdaas, sababo la xiriira saamaynta xawaaraha xoogga leh ee elektarooniga (relativistic effects). Qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha ayaa saadaaliyay in xaaladiisa caadiga ah uu noqon karo mid adag halkii uu gaas ka noqon lahaa.