Ordofisiyaan

Ordofisiyaan (sidoo kale loo qoro Ordovisiyaan; Ingiriisi: Ordovician) waa xilli (period) ka mid ah jadwalka waqtiga juyoolajiga ah. Wuxuu ku jiraa xilli-weynaha Baleyoosooyik, wuxuuna ku yaal inta u dhaxaysa xilliga Kambariyaan ee ka horreeyay iyo xilliga Silooriyaan ee ka dambeeyay. Muddadiisu waxay ku dhawaad bilaabatay ilaa 485 milyan oo sano ka hor waxayna dhammaatay ilaa 444 milyan oo sano ka hor.

Magaca wuxuu ka soo jeedaa Ordovices, oo ahaa qabiil reer Kelt ah oo degganaa galbeedka Waales. Juyoolojiyahan Charles Lapworth ayaa qarnigii 19-aad soo jeediyay magaca si loo xalliyo khilaaf ku saabsan lakabyada dhagaxa ee Waales, kuwaas oo cilmi-baarayaal kala duwan mar Kambariyaan mar kalena Silooriyaan ku tirinayeen.

Meesha uu ka galo jadwalka waqtiga

Ordofisiyaan waxaa loo qaybiyaa saddex qaybood oo waaweyn: Ordofisiyaan hoose, dhexe iyo sare. Xuduudaha waxaa lagu qeexaa isbeddellada nooca fosillada, gaar ahaan graptolite-yada iyo conodont-yada, oo ah noole yaryar oo si degdeg ah u beddelanayay. Taasi waxay suurtogelisaa in lakabyo dhagax ah oo qaarad kala duwan laga helay la isbarbardhigo.

Juqraafi iyo cimilo

Inta badan dhulka qallalan wuxuu ku urursanaa qaaradda weyn ee Goondwaana, oo xilligaas u badnayd cirifka koonfureed. Badweyn baaxad weyn leh ayaa daboolayay qaybta woqooyi. Heerka biyaha badda ayaa sarreeyay, sidaas awgeedna badyar oo gacmeed ah ayaa daboolay qaybo ka mid ah qaaradaha. Cimiladu bilowgii way diirranayd, laakiin dhammaadka waxaa yimid xilli barafeed oo Goondwaana lagu arkay baraf ballaaran.

Nolosha

Nolosha waxay weli ku koobnayd badda inteeda badan. Waxaa ka jiray brachiopod-yo, trilobite-yo, bryozoa, cephalopod-yo qolof toosan leh, echinoderm-yo iyo graptolite-yo. Xilligan waxaa lagu tilmaamaa in ay ka dhacday kororka weyn ee kala duwanaanshaha noolaha badda, oo loo yaqaan 'Great Ordovician Biodiversification Event'. Sidoo kale, calaamado ku saabsan dhirtii ugu horreysay ee dhulka qallalan — oo la mid ah caws-badeedka (bryophytes) — ayaa laga helay lakabyada xilligan, laakiin dhulku wali kama buuxsamin dhir.

Baabbi'inta dhammaadka

Dhammaadka Ordofisiyaan waxaa dhacay mid ka mid ah baabbi'innada waaweyn ee taariikhda dhulka. Waxaa la aaminsan yahay in barafowgii Goondwaana, hoos u dhaca heerka badda, iyo isbeddelka heerkulka iyo kiimikada badda ay wada saameeyeen. Boqolkiiba badan oo ka mid ah noocyada badda ayaa la waayay, laakiin kooxaha waaweyn intooda badan way ka badbaadeen oo Silooriyaan ku sii socdeen.