P-block

P-block (block-ga p) waa qayb ka mid ah jaantuska xilliyeed ee curiyeyaasha kiimikada. Waxaa lagu tilmaamaa curiyeyaasha elektaroonkooda ugu dambeeya — kan ugu tamarta sarreeya ee la buuxiyo — uu galo meel-hoosaad (orbital) nooca p ah. Meel-hoosaadka p wuxuu qaadan karaa ilaa lix elektaroon, taasina waxay keentaa in block-gan uu leeyahay lix tiirar (kooxo) oo isku xigxiga.

Curiyeyaasha p-block waxay ka bilaabmaan kooxda 13-aad waxayna ku dhammaadaan kooxda 18-aad ee habaynta casriga ah ee jaantuska xilliyeed. Waxaa ku jira macdano (metals), macdan-ku-dhow (metalloids) iyo curiyeyaal aan macdan ahayn (non-metals), sidoo kale gaasaska aan falcelinta badnayn. Kala duwanaanshaha sifooyinka kiimikada ee p-block wuxuu ka weyn yahay block kasta oo kale.

Habaynta elektaroonka

Habaynta guud ee curiyeyaasha p-block waxay tahay ns² np¹⁻⁶, halkaas oo n uu yahay tirada xilliga (period). Tusaale ahaan, ogsijiinta xilliga labaad waxay leedahay 1s² 2s² 2p⁴. Marka meel-hoosaadka p uu si buuxda u buuxsamo (np⁶), curiyahu wuxuu gaadhaa xasillooni sare — taas oo ah sababta gaasaska qariib ee kooxda 18-aad ay u falcelin yar yihiin. Heeliyamku wuxuu ku jiraa kooxda 18-aad, laakiin habayntiisu waa 1s², sidaas darteedna waxaa inta badan loo tiriyaa s-block.

Kooxaha ku jira

Kooxaha p-block waa: kooxda 13 (boron iyo aluminiyam), kooxda 14 (kaarboon iyo silikoon), kooxda 15 (nitrojiin iyo fosfoors), kooxda 16 (ogsijiin iyo kubrit), kooxda 17 (halojiin sida fluorine iyo koloriin), iyo kooxda 18 (gaasaska qariib sida neon iyo argon). Curiyeyaasha nolosha aasaasiga u ah — kaarboon, nitrojiin, ogsijiin iyo fosfoors — dhammaantood waxay ka mid yihiin block-gan.

Isbeddelka sifooyinka

Marka laga socdo bidix ilaa midig ee xilli kasta, tamarta ionization iyo electronegativity way kordhaan, halka radius-ka atamku uu yaraado. Marka laga hoos u socdo koox kasta, sifada macdanimadu way kordhaa: tusaale ahaan kooxda 14 waxay ka bilaabmaan kaarboon oo aan macdan ahayn, waxayna ku dhammaataa qasacadda (tin) iyo rasaasta oo macdano ah. Xariiqda macdan-ku-dhowga — boron, silikoon, jermaniyam, arsenik, antimoon, telluriyam — waxay u dhaxaysaa labada nooc.