Pali

Pali waa luqad qadiimi ah oo ka mid ah qoyska luqadaha Indo-Aryan ee dhexe (Middle Indo-Aryan). Waxay caan ku tahay in ay tahay luqadda lagu diiwaan-geliyey Tipitaka, oo ah ururka kutubta muqaddaska ah ee Buddhiism-ka Theravada. Sababtaas awgeed dad badan waxay ku tilmaamaan "luqadda kutubta" ee Buddhiism-ka koonfur-bari Aasiya.

Maanta Pali laguma hadlo si maalinle ah. Waxay ka shaqeysaa sida luqad kutub iyo cibaado: waxaa lagu akhriyaa duco, lagu barta machadyada suufiyada Buddhist-ka, waxaana lagu qoraa faallooyin (commentaries) iyo qoraallo cusub oo diini ah.

Asalka iyo xiriirka Sanskrit

Pali waxay xiriir dhow leedahay Sanskrit, laakiin ma aha isla luqaddii. Waxay ka mid tahay Prakrit-yada, ee ah luqadaha "dadweynaha" oo ka soo baxay heerarka hore ee Indo-Aryan. Marka la barbar dhigo Sanskrit, Pali waxay leedahay naxwe iyo dhawaaq la fududeeyay: kooxaha shibbanayaasha badanaa waa la yareeyay ama la laabay, iyo qaar ka mid ah kiisaska magacyada ayaa isku dhafmay.

Far-qoraalka

Pali ma leh far u gaar ah. Waxaa lagu qoray farsamooyin kala duwan iyadoo lala jaanqaadayo dalka: far Sinhala oo Sri Lanka, far Burmese oo Myanmar, far Thai iyo Khmer oo Thailand iyo Kamboodiya, iyo far Laatiin oo isticmaalka cilmiga casriga ah. Tan macnaheeda waa in isla qoraalka Pali laga heli karo dhowr far, iyadoo dhawaaqa la ilaalinayo.

Kutubta iyo daabacaadda

Tipitaka waxay saddex qaybood u kala baxdaa: Vinaya (xeerarka suufiyada), Sutta (khudbadaha), iyo Abhidhamma (falsafada iyo qaybinta maskaxda). Waxaa jira weliba faallooyin ballaaran, gaar ahaan kuwa la xiriira Buddhaghosa, oo qarniyo ka dib la sameeyay. Qarnigii 19-aad, ururo cilmi ah oo Yurub ku yaal — sida Pali Text Society — waxay bilaabeen daabacaadda qoraallada Pali oo far Laatiin ah, taasna waxay furtay baris caalami ah.

Sidii lagu barto maanta

Pali waxaa lagu barta jaamacadaha cilmiga diinta iyo luqadaha qadiimiga, iyo sidoo kale machadyada suufiyada ee Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Laos iyo Kamboodiya. Diiwaanno dijital ah oo bilaash ah ayaa hadda ka mid ah agabka waxbarasho ee ugu badan la isticmaalo.