Pangea

Pangea waa magaca la siiyo qaaraddii weynayd (supercontinent) ee ay saynisyahannadu qiyaasaan inay jirtay ilaa dhammaadkii xilligii Paleozoic iyo bilowgii Mesozoic. Waxay ka koobnayd inta badan dhul-qalalka Dhulka oo isku dhejisan, iyadoo bad weyn oo la yidhaahdo Panthalassa ay ku wareegsanayd.

Fikradda Pangea waxay ku salaysan tahay aragtida socodka saxanadaha (plate tectonics), taasoo sheegaysa in qolofta Dhulku ay tahay saxano waaweyn oo si tartiib ah u dhaqaaqa. Qaaradaha maanta la arko waa burburkii Pangea ka dib markii ay bilaabatay kala go'id ballaadhan.

Taariikhda fikradda

Saynisyahanka Jarmalka ah ee Alfred Wegener ayaa horumariyay aragtida socodka qaaradaha (continental drift) horraantii qarnigii 20-aad, isagoo isticmaalay magaca Pangea. Wegener wuxuu tilmaamay in xeebaha Koonfurta Ameerika iyo Afrika ay is-waafaqaan sida qaybo halxiraale ah, iyo in fosillo isku mid ah laga helo qaaradaha kala fog. Bilowgii, culimo badan ayaa aragtidiisa diiday sababtoo ah ma uu sharxi karin awoodda dhaqaajisa qaaradaha.

Lixdamaadkii qarnigii 20-aad, cilmi-baadhis lagu sameeyay salka badaha — gaar ahaan raadadka birlabeedka ee dhagaxyada iyo faafitaanka dhex-baddeedka (seafloor spreading) — ayaa xoojisay fikradda. Taasi waxay horseedday in aragtida saxanadaha tectonic-ka la aqbalo, Pangeana ay noqoto qayb ka mid ah sharraxaadda caadiga ah ee juqraafiga taariikhiga ah.

Qaab-dhismeedka iyo kala qaybsanaanta

Marka la eego dib-u-dhiska, Pangea waxaa loo qaybiyaa laba qaybood oo waaweyn: Laurasia oo woqooyi ku taallay (asal ahaan Waqooyiga Ameerika, Yurub iyo inta badan Aasiya) iyo Gondwana oo koonfur ku taallay (Koonfurta Ameerika, Afrika, Antarctica, Australia, iyo Hindiya). Inta u dhaxaysay waxaa yiil bad-gacmeed la yidhaahdo Tethys.

Kala go'itaanku wuxuu bilaabmay xilligii Jurassic, iyadoo dildilaacyo ay abuureen badaha cusub, gaar ahaan Badweynta Atlantic. Habka ayaa ku socday tobanaan milyan oo sano, wuxuuna sii socdaa ilaa maanta — qaaradaha weli way dhaqaaqayaan dhawr sentimitir sannadkii.