Pesantren

Pesantren waa nooc dugsi Islaami ah oo ku yaal Indonesia, kaas oo ardaydu ku noolaato gudaha xarunta iyagoo halkaas wax barta. Ardayda loo yaqaan "santri", macallinka ugu sarreeya ama aasaasaha xarunta waxaa loo yaqaan "kyai". Barashada waxay ku salaysan tahay akhrinta kutubta caadiga ah ee fiqiga, cilmiga hadiiska, luqadda Carabiga iyo Qur'aanka.

Pesantren-ka badanaa waxay ka kooban yihiin masjid, fasallo, iyo hurdo-goobo (pondok) oo ardaydu ku hoydo. Maamulka waxaa inta badan hoggaamiya qoys ama shaqsi gaar ah, ma aha dawlad. Sidaas darteed pesantren kastaa wuxuu leeyahay manhaj iyo hab-dhaqan u gaar ah, xataa haddii dhammaantood ku dhex jiraan isku hab guud.

Taariikhda

Pesantren waxay ka soo baxday hab-barasho hore oo Jawa ah, halkaas oo arday guri-ku-nool ah ay macallin la degaan. Markii Islaamku fidayay jasiiradaha Indonesia, habkan waxaa loo isticmaalay in lagu gudbiyo cilmiga diinta. Xilligii gumeysiga Nederland, qaar ka mid ah pesantren-nada waxay noqdeen goobo ay ka soo baxeen dhaqdhaqaaqyo caqiido iyo siyaasad leh, sababtoo ah waxay ka madax bannaan ahaayeen nidaamka dugsiyada gumeysiga.

Manhajka iyo habka barashada

Habka caadiga ah wuxuu ku salaysan yahay akhrinta kutub Carabi ah oo caan ah, oo Indonesia lagu magacaabo "kitab kuning". Macallinku qoraalka wuu akhriyaa, kadib wuu turjumaa oo sharraxaa, ardaydana qoraalladooda ku qoraan macnaha. Habkaas waxaa loo yaqaan bandongan ama sorogan. Pesantren badan haatan waxay ku daraan madrasah nidaamsan oo leh fasallo heerar leh, iyo maadooyin cilmiyeed sida xisaab, sayniska iyo luqadaha.

Kala duwanaanshaha

Falanqeeyayaashu waxay caadiyan kala saaraan pesantren dhaqameed (salafiyah/traditional) oo diirada saarta kutubta caadiga ah, iyo pesantren casri ah (khalafiyah) oo ku daray manhaj dugsi rasmi ah. Waxaa jira sidoo kale pesantren u gaar ah barashada Qur'aanka xafidka, iyo kuwo diirada saarta luqadaha ama xirfadaha ganacsi iyo beeraha.

Doorka bulsho iyo siyaasad

Pesantren-nada waxay xiriir dhow la leeyihiin ururrada waaweyn ee Muslimiinta Indonesia, gaar ahaan Nahdlatul Ulama, oo saldhigga aasaasi ee shabakadda pesantren-ka dhaqameed. Kyai-yada waxay inta badan awood bulsho iyo mid siyaasadeed ku leeyihiin gobolladooda, taasna waxay ka dhigtay pesantren xarun tashi iyo taageero doorasho. Dawladda Indonesia waxay sanadihii dambe soo saartay sharciyo iyo qorshayaal lagu aqoonsanayo shahaadooyinka pesantren-ka iyo lagu taageerayo maalgelintooda.