pH

pH waa cabbir tiro ah oo lagu qeexo inta uu xal (xalka waa isku-darka walxo biyo ku milmay) yahay mid aashito ah ama mid alkali (base) ah. Waxaa lagu salaynayaa xaddiga fallaadhaha hydrogen-ka (H⁺) ee xalka ku jira. Marka fallaadhahaas ay badan yihiin, pH-gu waa hooseeyaa xalkuna waa aashito; marka ay yar yihiin, pH-gu waa sarreeyaa xalkuna waa alkali.

Miisaanka caadiga ah ee pH wuxuu u dhexeeyaa 0 ilaa 14, iyadoo 7 loo aqoonsan yahay dhexdhexaad (neutral) marka heerkulku yahay qiyaastii 25 darajo Celsius. Biyaha saafiga ah ee heerkulkaas waxay leeyihiin pH u dhow 7. Xalal aad u xoog badan ayaa mararka qaar ka baxsan kara xadka 0–14.

Xisaabinta

pH waxaa lagu xisaabiyaa logarithm-ka taban ee saldhigga 10 ee xaddiga fallaadhaha hydrogen-ka. Taas macnaheedu waa in kala duwanaanshaha hal qeyb oo pH ah uu matalayo isbeddel toban jibaar ah oo ku yimaada tirada H⁺. Sidaas awgeed, xal pH-giisu yahay 4 wuxuu leeyahay toban jeer H⁺ ka badan mid pH-giisu yahay 5.

Sida loo qiyaaso

Laba hab oo caadi ah ayaa la isticmaalaa. Midka koowaad waa midab-tilmaame (indicator) — walxo midabkoodu beddelmo marka pH-gu isbeddelo, sida warqadda litmus ama warqadda pH. Midka labaad waa pH-metre, oo ah aalad korantada ku shaqaysa oo cabbirta danab-yar u dhexeeya laba elektarood, kadibna soo bandhigta tiro sax ah. pH-metre-ka waxaa lagu habeeyaa (calibration) xalal caan ah oo pH-goodu horay loo yaqaan.

Muhiimadda

pH-gu wuxuu saameeyaa habraacyo badan oo kiimiko iyo noolaha ah. Dhiigga aadanaha wuxuu ku dhawaadaa xad aad u cidhiidhi ah oo alkali khafiif ah; ka bixitaanka xadkaas ayaa dhib caafimaad keenaya. Beeraha dhexdiisa, pH-ga carrada ayaa go'aamiya sida nafaqooyinku u heli karaan geedaha. Sidoo kale, maaraynta biyaha cabbitaanka, warshadaha cuntada, iyo daaweynta biyaha wasakhda ah dhammaantood waxay ku tiirsan yihiin la socodka pH-ga.