Pi (π)

Pi (calaamaddeeda π) waa tiro joogto ah oo xisaabeed. Waxay la mid tahay qeybta wareegga goobada (dhererka xariiqda ku wareegsan) marka loo qeybiyo dhexroorkeeda (xariiqda dhex marta ee laba dhinac isku xirta). Xiriirkani waa mid isku mid ah goobo kasta oo cabbirkeedu le'eg yahay ama ka weyn yahay.

Qiimaha π wuxuu bilaabmaa 3.14159265... isla markaana ma dhammaado, mana soo noqnoqoto qaab joogto ah. Sababtaas awgeed waxaa la sheegaa inay tahay tiro 'aan jajab-saami ahayn' (irrational) — ma jiro laba tiro oo sax ah oo qeybtoodu keeni karto π. Waxay sidoo kale tahay tiro 'transcendental', taasoo la macno ah inaanay xal u ahayn wax isle'eg ah oo kala-sarreyn ah oo leh isku-dhufasho tiro-saami ah.

Isticmaalka xisaabta

π waxay ka soo baxdaa qaacidooyinka joomatariga ee goobada iyo kubbadda: wareegga goobada waa 2πr, bedka goobada waa πr², halka r uu yahay gacan-dhexaadka. Waxay sidoo kale ka muuqataa xisaabta triigonometriga, halkaas oo xaglaha lagu cabbiro raadiyaan; wareeg buuxa wuxuu la mid yahay 2π raadiyaan. Ka baxsan joomatariga, π waxay soo baxdaa cilmiga tirooyinka, falanqaynta, iyo isku-dheellitirka ihtimaalka (tusaale ahaan qaacidada qaybinta caadiga ah).

Taariikh kooddi ah

Xisaabiyayaal hore oo Baabuloon iyo Masar ah waxay isticmaali jireen qiimayaal u dhow π ee lagu qiyaaso bedka goobada. Arkimidas oo Giriig ahaa wuxuu adeegsaday hab uu ku dhex geliyo goobada shaxan-badan (polygon) si uu u helo xad sare iyo xad hoose. Xisaabiyayaal Hindi iyo Shiineys ah ayaa sii saxay qiimaha qarniyo badan. Calaamadda π ee xarafka Giriigga ah waxay caan noqotay qarnigii 18-aad, gaar ahaan kadib isticmaalkii xisaabiyaha Leonhard Euler.

Xisaabinta qiimaha

Maanta kombuyuutarrada ayaa lagu xisaabiyaa π triliyaanno god (decimal digits) iyadoo la adeegsanayo algorithm-yo isku dhufan oo degdeg ah. Xisaabinta noocan ah inta badan waxaa loo isticmaalaa tijaabinta awoodda iyo saxnaanta nidaamyada kombuyuutarka, maadaama shaqooyinka farsamada aan badanaa u baahnayn in ka badan dhawr iyo toban god.