Pnictogen

Pnictogen waa magac lagu tilmaamo curiyeyaasha ku jira kooxda 15-aad ee shaxda xilliyeed (periodic table). Kooxdan waxaa ka mid ah nitrogen (N), phosphorus (P), arsenic (As), antimony (Sb), bismuth (Bi) iyo moscovium (Mc) oo ah curiye la sameeyay shaybaar oo aad u degganaan yar.

Astaamaha guud ee kooxda waxaa ka mid ah in atamka mid kastaa uu ku leeyahay wareegga dibadda shan elektaroon (qaabka guud s²p³). Taasi waxay u sahlaysaa inay sameeyaan saddex xiriir oo wadaag ah (covalent), ama ay ku dhaqmaan heerar kala duwan oo oksaydh ah, gaar ahaan +3 iyo +5 marka la eego curiyeyaasha culus.

Magaca iyo asalkiisa

Erayga wuxuu ka soo jeedaa xidid Giriig ah oo la xiriira "neefsasho" ama "ceeriin neef-xannibaad", oo loo isticmaalay sababtoo ah nitrogen keligiis ma taageero neefsashada. Magaca waxaa loo adeegsadaa si aad u badan qorimaha kiimikada dabiiciga ah, laakiin magaca kale ee caadiga ah waa "kooxda nitrogen".

Isbeddelka sifooyinka marka kooxda hoos loo dhaadhaco

Nitrogen waa gaas aan biraha ahayn; phosphorus sidoo kale ma aha bir, waxaana leh qaabab kala duwan (allotropes) sida phosphorus cad iyo mid guduud. Arsenic iyo antimony waxaa loo tixgeliyaa metalloid — dabeecad u dhaxaysa bir iyo aan-bir. Bismuth waxaa loo aqoonsadaa bir. Sidaas darteed marka hoos loo socdo, dabeecadda birnimo way kordhaysaa, halka awoodda electronegativity ay hoos u dhacayso.

Iskudhisyada muhiimka ah

Kooxdu waxay samaysaa hydrides sida ammonia (NH₃) iyo phosphine (PH₃), oo aad u kala duwan degganaanshahooda. Oksaydhyada iyo aashitooyinka ka dhasha — sida nitric acid iyo phosphoric acid — waxay saldhig u yihiin warshadaha bacriminta iyo kiimikada. Nitrogen-ka jawiga iyo phosphorus-ka lagu jaro macdanta ayaa ah ilaha ugu waaweyn ee ganacsi.

Doorka nolosha iyo isticmaalka

Nitrogen iyo phosphorus waa curiyeyaal lama huraan u ah unugyada nool: nitrogen wuxuu ku jiraa amino acids iyo asiidhyada hidaha, phosphorus-na wuxuu ka mid yahay laf-dhabarta DNA iyo molecule-yada tamarta u gudbiya unugga. Arsenic iyo antimony waxaa loo isticmaalaa qalabka elektaroonigga ah iyo isku-dhufashada birta, iyadoo iskudhisyada arsenic-ka qaarkood ay sun yihiin.