Qaaradaha

Qaarad waa qayb weyn oo dhul adag ah oo ka mid ah kala-qaybinta juqraafi ee dunida. Qaaradaha waxay ka kooban yihiin dhul buuxa iyo jasiiradaha ku dhow, iyagoo badi ku wareegsan yihiin badweyn. Xadka u dhexeeya qaaradaha mar walba ma aha xad biyo ah; tusaale, Aasiya iyo Yurub waa isku dhul joogto ah, laakiin dhaqan ahaan iyo taariikh ahaan waxaa loo kala saaray laba qaarad.

Tirinta qaaradaha ma aha mid caalami ah. Nidaamka toddobada qaarad (Aasiya, Afrika, Yurub, Waqooyiga Ameerika, Koonfurta Ameerika, Australia/Oceania, Antarctica) waa kii ugu badan oo dugsiyada Ingiriisiga iyo Soomaalidu isticmaalaan. Nidaamyo kale waxay Ameerika ka dhigaan hal qaarad, ama Yurub iyo Aasiya waxay ku daraan hal magac oo la yiraahdo Eurasia, taasoo tirada u soo dejinaysa lix ama shan.

Sida qaaradaha loo kala saaro

Kala-saarku wuxuu ku salaysan yahay isku-dar ah juqraafi, jiollooji (cilmiga dhulka) iyo dhaqan. Dhinaca jiollooji, dhulka adag wuxuu saaran yahay saxanno waaweyn (tectonic plates) oo si tartiib ah u dhaqdhaqaaqa. Saxannadan hadba xadkooda kuma dhigmo xadka qaaradaha sida caanka ah loo yaqaan. Sidoo kale, qayb ka mid ah dhulka qaarad waxay hoos taal biyo yar oo la yiraahdo continental shelf.

Qaaradaha ugu waaweyn iyo dadka ku nool

Aasiya waa tan ugu weyn dhul ahaan iyo dad ahaan; in ka badan kala barka dadka aduunka ayaa ku nool. Afrika waa tan labaad ee weyn oo ay Soomaaliya ka mid tahay; waxay xerta beddelka cimilada iyo koritaanka dadka ugu degdegsan. Antarctica ma leh dad joogto ah; waxaa laga helaa saldhigyo cilmi-baaris oo dalal kala duwan leeyihiin. Australia waa tan ugu yar haddii Oceania loo qaato hal qaarad.

Taariikhda dhaqdhaqaaqa qaaradaha

Cilmi-baaristii qarnigii 20-aad waxay caddaysay in qaaradaha aysan meelahooda ku fadhiisan mar walba. Fikradda dhaqdhaqaaqa qaaradaha (continental drift) waxaa horumariyay saynisyahano hore, kadibna waxaa lagu sharraxay aragtida saxannada dhulka. Dhulka adag mar hore wuxuu ku wada xirnaa hal qaarad weyn oo la yiraahdo Pangaea, kaasoo kala qaybsamay malaayiin sano ka hor. Dhaqdhaqaaqa hadda wuxuu socdaa, laakiin qiyaasta sannadlaha waa sentimitirro kooban.