Qamadi

Qamadi waa dhir cawska (Poaceae) ka soo jeeda oo laga soo goosto miro yaryar oo la shiido si loo helo bur. Waa mid ka mid ah saddexda hadhuudh ee ugu badan adduunka, oo ay la socdaan bariiska iyo galleyda. Magaca saynisyeed ee guud ee jinsiga waa Triticum, oo noocyada ugu caansan ay ka mid yihiin Triticum aestivum (qamadiga rootiga) iyo Triticum durum (qamadiga baastada).

Qamadiga waxaa laga sameeyaa rooti, baasto, buskud iyo cunto kale oo badan. Sababta ugu weyn ee loo isticmaalo waa borotiinka la yiraahdo gluten, oo cajiinka siiya balaastignimo — taasoo u oggolaanaysa in rootiga uu kaco oo uu qaato qaab.

Taariikhda beerashada

Qamadiga waxaa markii ugu horreysay la beeray gobolka loo yaqaan Bisha Bacrinta ah ee Bariga Dhexe, kumanaan sano ka hor. Noocyadii hore, sida einkorn iyo emmer, waxay ka duwanaayeen kuwa maanta la beero. Beerista qamadiga waxaa lagu tilmaamaa mid ka mid ah tallaabooyinkii keenay in bulshooyinka ay ka guuraan ugaarsi una gudbaan nolol deggan.

Beerista iyo deegaanka

Qamadigu wuxuu ugu wanaagsan yahay deegaanno cimiladoodu qabow-dhexdhexaad tahay iyo ciid biyo-hayn kara. Waxaa jira laba nidaam waaweyn: qamadiga jiilaalka (winter wheat), oo la beero dayrta oo qabowga soo mara ka hor inta uusan bislaan, iyo qamadiga gu'ga (spring wheat), oo la beero oo isla xilli la goosto. Wax-soo-saarka waxaa saameeya roobka, bacriminta iyo cudurrada fangaska sida caariyada (rust).

Dhaqaalaha iyo ganacsiga

Qamadigu waa alaab caalami ah oo si ballaaran loogu ganacsado. Dalal badan oo Afrika iyo Bariga Dhexe ah waxay ku tiirsan yihiin qamadi la soo dhoofsado, taasoo qiimaha suuqa caalamiga ah ka dhigaysa mid si toos ah u saameeya qiimaha rootiga ee gudaha. Isbeddellada wax-soo-saarka ee dalalka waaweyn ee dhoofiya, iyo kharashka gaadiidka, ayaa qiimaha si degdeg ah u kicin kara.

Caafimaadka iyo gluten

Qamadigu wuxuu bixiyaa kaarbohaydarayt, borotiin, fiitamiinno kooxda B ah iyo fiber marka la isticmaalo bur dhan (whole grain). Dad tiro yar ah ayaa qaba cudurka celiac, oo ah xaalad uu jirku si khaldan ugu falceliyo gluten, sidaas awgeed ay tahay inay ka fogaadaan cuntada qamadiga ka samaysan.