HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Qandala

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

21 luqadood

Qandala (sidoo kale loo qoro Candala; Talyaani: Candala) waa magaalo xeebeed oo ku taal woqooyi-bari Soomaaliya, gobolka Bari, gudaha maamul-goboleedka Puntland. Waa xarunta degmada Qandala, waxayna ku taal xeebta Gacanka Cadmeed. Qiyaastii 75 kiiloomitir ayey u jirtaa Boosaaso, oo ah magaalada ugu weyn gobolka.

Magaalada waxay ku taal meel uu tog (wadi) badda kula kulmo, taasoo abuurta dekad dabiici ah oo daboolan. Buuraha Cal Miskaad — oo qayb ka ah silsiladda Golis — ayaa gadaasheeda ka taagan, iyagoo ka sameeya deegaan buuraleyd oo adag. Dhaqaalaha deegaanka wuxuu ku tiirsan yahay kalluumeysiga, xoolo-dhaqashada, iyo ganacsiga foox-soo-saarka oo aaggan lagu yaqaan.

Taariikh

Qandala waa mid ka mid ah dekedihii hore ee xeebta woqooyi ee Soomaaliya, halkaasoo lagu dhoofin jiray foox, malmal iyo alwaax udgoon. Xilligii casriga hore waxay noqotay marsada muhiimka ah ee Saldanadda Majeerteen, oo ganacsi la lahayd Carabta koonfureed, Masar iyo Hindiya. Waxay ka mid ahayd dekedaha Majeerteenka oo ay ku jiraan Xaafuun, Bargaal, Caluula iyo Boosaaso; qalcad xilligaas la dhisay ayaa weli hadhay.

Hubanti la'aanFaahfaahinta taariikhda hore ee Qandala — sida sanadaha saxda ah ee dhismaha qalcadda ama xilliga ay dekedda soo baxday — ilo taariikheed oo isku mid ah kuma cadda. Warbixinnada la heli karo waxay inta badan ku salaysan yihiin ilo guud, sidaas darteed tirooyinka iyo taariikhaha waa in si taxaddar leh loo qaataa.

Qabsashadii 2016

26-kii Oktoobar 2016, in ka badan 50 dagaalyahan oo hubaysan oo ka tirsan kooxda isku xidha Dawladda Islaamiga (IS) ee Soomaaliya ayaa la wareegay Qandala, iyagoo la kulmay iska caabin gaaban oo ka timid ciidamada deegaanka. Tani waxay noqotay magaaladii ugu horreysay ee Soomaaliya oo koox IS ah gacanta ku dhigto, waxayna ahayd tallaabo yar oo laakiin astaan-weyn u ahayd kooxda.

Falanqayn hay'adeed ayaa tilmaamtay in guusha kooxdu ay ku tiirsanayd caqabadaha maamul iyo cabashooyin qabiil. Qandala waa deegaan ay ku badan yihiin Cali Saleebaan, oo qeyb ka ah Majeerteenka, kaasoo uu ka soo jeedo hoggaamiyaha IS ee Soomaaliya, Sheekh Cabdulqaadir Muumin. Muumin wuxuu Oktoobar 2015 ka goostay Al-Shabaab wuxuuna bilaabay qorista iyo tababbarka koox cusub. Warbixinno dambe ayaa sheegay in xidhiidhka bulshada deegaanka iyo kooxdu uu kala guuray, oo ay ku jirto dil ay kooxdu geysatay dad ka tirsan isla qabiilka ka dib markii laga saaray magaalada.

Xafiiska Qaramada Midoobay ee Isuduwidda Arrimaha Bini'aadannimada (OCHA) ayaa 6 Diseembar 2016 sheegay in qiyaastii 22,700 qof ay barakaceen tan iyo markii hubaysanayaashu galeen Qandala dabayaaqadii Oktoobar. Wadarta barakacayaashu waxay gaadheen 25,700 qof, taasoo ka badan kala badhka 45,300 qof ee degmadu lahayd. Inta badan waxay u guureen tuulooyinka ku hareeraysan, qaarna Boosaaso; hay'aduhu waxay gargaar biyo, nadaafad iyo hoy ah gaadhsiiyeen kumannaan qof oo tuulada Buruc jooga.

Diseembar 2016, ciidamada Puntland — oo ay taageerayeen ciidamada badda ee Puntland Maritime Police Force iyo qaybo ka mid ah ciidanka qaranka Soomaaliyeed — ayaa dib ula wareegay magaalada, iyagoo ka soo galay dhinaca dhulka iyo badda labadaba. Dagaalyahannadu waxay u carareen buuraha gudaha.

Hubanti la'aanTaariikhda saxda ah ee dib-la-wareegidda iyo tirada khasaaraha way ku kala duwan yihiin ilaha. Warbaahin qaar waxay tilmaameen 4-7 Diseembar 2016, warbixinno kalena waxay sheegeen in dagaalku ilaa dhammaadka bishii socday. Tirooyinka dhimashada ee la sheegay — laga bilaabo 7 ilaa 30 dagaalyahan — waxay ka yimaaddeen ilo dawladeed oo aan si madax-bannaan loo xaqiijin.

Xaaladda dambe

Ka dib 2016, kooxda IS ee Soomaaliya waxay xoogga saartay buuraha Cal Miskaad ee degmooyinka Qandala iyo Boosaaso, halkaasoo ay ka sameysatay hoygo godad ah iyo xerooyin tababbar. Dabayaaqadii Diseembar 2024, ciidamada Puntland waxay bilaabeen olole militari oo ballaadhan oo lagu magacaabo 'Hillaac', kaasoo sanadka 2025 sii socday. Duqeymo cirka ah oo ay fuliyeen ciidamada Mareykanka iyo taageero cirka ah oo laga sheegay Imaaraadka Carabta ayaa la mid ahaa ololaha. Qandala iyo tuulooyinka hareeraheeda waxay ahaayeen goobo ay saameeyeen dagaalka.

XusuusinWarbixinnada ku saabsan ololaha 2024–2025 waxay inta badan ka yimaaddaan hay'ado dawladeed iyo warbaahin gobolka. Gelitaanka madaxbannaan ee aaggu waa xaddidan yahay, sidaas darteed tirooyinka dagaalka iyo xuduudaha gacan-ku-haynta si buuxda looma xaqiijin karo.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka

Qandala waa tusaale cad oo muujinaya sida meel bannaan oo ammaan ah ay si degdeg ah u noqoto saldhig kooxeed. Oktoobar 2016, in ka badan 50 dagaalyahan ayaa la wareegay magaalo xeebeed oo 75 km u jirta Boosaaso — taasi ma ahayn awood militari oo weyn, ee waxay ahayd cillad ku timid maamulka ammaanka deegaanka. Muhiimadda dhabta ah ma aha magaalada laftigeeda, ee waa buuraha Cal Miskaad ee godadka iyo xerooyinka tababbarku ku yaalliin. Dib-la-wareegidda Diseembar 2016 waxay caddaysay in howlgal isku dhafan — dhul iyo badba — uu shaqeeyo, laakiin kooxdu waxay u carartay buuraha, taasoo ka dhigan in guusha degmada aan la simi karin baabbi'inta khatarta. Ololaha 'Hillaac' ee 2024–2025 iyo duqeymaha cirka waxay xaqiijinayaan xaqiiqo adag: joogitaan joogto ah, sahamin, iyo awood degdeg ah ayaa lagama maarmaan. Ka maqnaanshaha xaqiijinta madax-bannaan ee tirooyinka waa in lagu talaabsado si taxaddar leh, laakiin khatartu waa mid la taaban karo.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.

Iskuulka Federaalka

Qandala waxay caddaynaysaa in ciidamada maamul-goboleedku yihiin kuwa hore u istaaga marka khatartu timaaddo. Puntland — iyadoo isticmaalaysa ciidankeeda badda ee Puntland Maritime Police Force — ayaa dib u qabsatay magaalada, ka hor inta aan qorshe dhexe oo isku duuban jirin. Tani waa dood u taagan in kheyraadka ammaanka, tababbarka iyo hubka si toos ah loo gaadhsiiyo maamul-goboleedyada, halkii lagu kala qaybin lahaa xarunta Muqdisho. Waxaa kaloo la iska indhatiri karin cabashada maamul ee ka dhalatay deegaannada fog sida Qandala: marka adeegga, hawlgelinta dhalinyarada iyo qaybsiga awoodda ay kala fogaadaan, kooxaha xagjirka ah ayaa boosaska bannaan buuxiya. Xalku waa in maamulku dhulka gaadho, dekedda, kalluumeysiga iyo ganacsiga fooxa laga dhigo il dakhli deegaanka ah oo maalgashi lagu sameeyo. Federaalnimadu marka ay dhulka ka shaqayso, magaalooyinka sida Qandala oo kale ma noqdaan meelo la dayaco.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu difaacaa madax-bannaanida maamul-goboleedyada iyo qaybtooda kheyraadka. Dadaallada dhexe-u-ururinta wuxuu u akhriyaa xad-gudub awood. Danta maamul-goboleedka ayuu ka dhigaa cutubka aasaasiga ah ee falanqaynta.

Iskuulka Bini'aadannimada iyo Antaroboolojiga

Marka aan hadalka militariga dhinac dhigno, waxaa hadhaya tiro naxdin leh: qiyaastii 25,700 qof oo barakacay degmo 45,300 qof lahayd. Kala badh in ka badan ayaa guryahoodii ka baxay. Waxaan aragnay reero xoolo-dhaqato iyo kalluumaysato ah oo raran, dumar biyo raadinaya, caruur tuulada Buruc ku hoyanaysa. Qandala ma aha calaamad militari — waa deegaan ay dadku ku leeyihiin geed, ceel, xabaalo awoowayaal iyo dekad ay foox iyo malmal ka dhoofin jireen tobanaan qarni. Waxaa xusid mudan sida xidhiidhku u kala guuray: kooxdu waxay dishay dad isla qabiilkooda ah, taasoo muujinaysa in taageerada bulshadu ay ahayd mid ku meel gaadh ah oo ka dhalatay cabasho maamul, ee aanay ahayn aaminsanaan. Wixii soo socda, gargaarku waa inuu ka gudbaa hoy iyo biyo, oo uu dib u dhiso nolol maalmeedka: suuqa, dhaqashada, iyo kalsoonida dadka isku dhex nool.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa muraayadda nolosha la soo maray, cilmiga dhaqanka goobta iyo nolol maalmeedka. Wuxuu ku doodaa in falanqaynta siyaasadeed ee weyn ay qarisay qiimaha bini'aadannimo. Marag nooc ah ayuu ka door bidaa tirooyinka.

Ilaha

  1. AOCHA Somalia Flash Update — Humanitarian impact of fighting in Qandala, Puntland, 6 December 2016 — UN OCHA
  2. BThe Islamic State Threat in Somalia's Puntland State — International Crisis Group
  3. CQandala — Wikipedia
    Ilo guud oo wax lagu kordhin karo; xogta taariikhiga ah lama xaqiijin karo si madaxbannaan.
  4. BISIS's Somali Franchise Seizes Qandala: Background and Significance — Bellingcat
  5. BThe Islamic State in Somalia: Responding to an Evolving Threat — International Crisis Group
  6. BThe looming threat: A resurgence of Islamic State and inter-clan fighting in Somalia — ACLED
  7. CSomali army, Puntland forces recapture Qandala town — Anadolu Agencyjihayn: TR
    Wakaalad wararka ee dawladda Turkiga.
  8. CForces Retake Somali Town Held by Pro-Islamic State Fighters — Voice of Americajihayn: US
    Warbaahin ay maalgeliso dawladda Mareykanka.
  9. CPuntland deploys fresh troops to Al-Miskaad mountains as anti-ISIS offensive enters final phase — Garowe Onlinejihayn: SO
    Warbaahin fadhigeedu yahay Puntland; badanaa ku tiirsan ilo rasmi ah oo maamulka ah.
  10. CIslamic State in retreat after offensive in Somalia's Puntland — Voice of Americajihayn: US
  11. CPuntland Forces Closing In On Islamic State Leader — Africa Defense Forum (AFRICOM)jihayn: US
    Joornaal uu daabaco taliska ciidamada Mareykanka ee Afrika.
Qeybaha:649 eray · 11 ilo · 3 aragtiyo kala duwan