Qaran

Qaran waa koox bini-aadam oo si wadajir ah isugu aqoonsatay astaamo la wadaago sida luqad, taariikh, dhaqan, diin, dhul ama xusuus siyaasadeed. Qaranku maaha oo keliya tiro dad ah oo meel isku nool; waa aqoonsi la wadaago iyo dareen ah in xubnuhu isku xidhmi karaan si ay u yeeshaan mustaqbal siyaasadeed mid ah.

Erayga qaran waxaa badanaa lagu khaldaa erayada 'dowlad' iyo 'qowmiyad'. Dowladdu waa hay'ad rasmi ah oo dhul ku leh awood sharci-dejin iyo fulin. Qowmiyaddu waxay ku salaysan tahay abtirsiin iyo dhaqan la wadaago. Qaranku waa mid ka fog labadaas, maadaama uu ku dhisan yahay aqoonsi bulsheed oo siyaasad u leh ujeeddo — waana sababta qaar dowlado ah ay ka kooban yihiin qaramo badan, qaramo kalena ay ku kala firirsan yihiin dowlado kala duwan.

Fikradda qaranka ee taariikhda

Macnaha casriga ah ee qaranka wuxuu si weyn u soo shaac baxay Yurub qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, gaar ahaan ka dib Kacaankii Faransiiska. Waqtigaas ayaa la bilaabay in la sheego in awoodda siyaasadeed ay ka soo baxdo dadka — ee aan ka iman boqor ama diin. Halkaas ayaa laga soo saaray fikradda 'dowlad-qaran' (nation-state), oo micneheedu yahay in xuduudaha siyaasadeed ay la mid noqdaan xuduudaha qaranka. Xaqiiqda dhabta ah, dowlado badan looma dhisin sidaas.

Aragtiyaha lagu sharraxo

Culimada waxay u kala qaybsan yihiin laba dhinac oo waaweyn. Dhinaca 'hiddaha' ayaa qaba in qaramadu yihiin wax jira oo taariikh dheer leh, oo ka soo jeeda bulshooyin hore. Dhinaca 'casriyeynta' ayaa qaba in qaramadu yihiin natiijo ka dhalatay isbeddellada casriga ah: waxbarasho guud, daabacaad, wadooyin tareen, iyo dowlad xoog leh oo dadka isku xidhda. Aragti caan ah ayaa qaranka ku tilmaanta 'bulsho la male-awaalay', maadaama xubnaha badankood aanay waligood is arki doonin, hase yeeshee ay u malaynayaan inay isku koox yihiin.

Qaranka iyo siyaasadda caalamiga ah

Xuquuqda is-gooshka (self-determination) ayaa ah mabda'a sheegaya in qaramadu xaq u leeyihiin inay go'aamiyaan xaaladdooda siyaasadeed. Mabda'kan ayaa qayb ka ahaa burburka boqortooyooyinkii gumeysiga qarnigii 20-aad. Isla mar ahaantaana, wuxuu keenay muran joogto ah, maadaama sheegashooyinka qaramadu ay marmar isku dhacaan xuduudaha dowladaha jira iyo mabda'a madaxbannaanida dhuleed.