Qarnigii 10aad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 10aad waa muddada ka bilaabatay sannadka 901 kuna dhammaatay sannadka 1000 ee kalandarka Miilaadiga (Gregorian/Julian). Waxa uu qayb ka yahay waxa taariikhyahannada Yurub ugu yeeraan qarniyada dhexe ee hore. Muddadan waxaa lagu gartaa in awoodda dawladaha waaweyn ee hore ay kala qaybsantay, halka boqortooyooyin cusub oo gobolladu ay soo baxeen.
Isbeddellada muhiimka ah ee qarniga waxaa ka mid ah yaraanshaha xakamaynta dhabta ah ee khilaafadda Cabaasiyiinta ee Baqdaad, kobcinta ganacsiga badda ee Badweynta Hindiya iyo Badda Cas, iyo faafitaanka diinta Islaamka iyo Masiixiyadda gobollo cusub. Waqooyiga Yurub, safarrada Fiikiingga ayaa sii socday, halka bariga Yurub uu dhistay xiriir ganacsi oo dheer.
Bariga Dhexe iyo adduunka Islaamka
Khaliifada Cabaasiyiinta ee Baqdaad waxay sii waday inay lumiso xakamaynta gobollada. Kooxo iyo boqortooyooyin maxalli ah ayaa qaatay talada dhabta ah, iyagoo weli magaca khaliifka ku xusa khudbadaha. Bariga Islaamka, xarumaha aqoonta sida Baqdaad, Qurdubah (Andalus) iyo Qaahira waxay hayeen tarjumaad iyo cilmi-baaris xagga xisaabta, cilmiga xiddigiska iyo caafimaadka. Falsafadda iyo xisaabta Giriigga ee la turjumay ayaa lagu sii kordhiyay qoraallo cusub.
Yurub
Yurub galbeed, nidaamka boqortooyada Faranjiga ee Karolingiyaanka wuu sii kala daatay, waxaana adkaaday awoodda amiirrada gobolka. Bartamaha qarniga, waxaa Jarmalka ka soo baxay nidaam boqortooyo oo mar dambe loo yaqaan Boqortooyada Quduuska ah ee Roomaanka. Yurubta waqooyi, Iskandineefiyaanka ayaa ku fidiyay ganacsi iyo degsiimo jasiiradaha Atlantikada iyo webiyada bariga Yurub. Dhinaca bari, Boqortooyada Bisantiya waxay soo celisay gobollo ay hore u lumisay, gaar ahaan xudduudaha bari iyo Balkan.
Aasiya iyo Afrika
Shiinaha, kadib burburkii boqortooyadii Tang, waxaa jiray xilli kala qaybsanaan ah oo ay ku xigtay midayn cusub dabayaaqadii qarniga. Afrika, ganacsiga Saxaraha dhex mara ee dahabka iyo cusbada wuxuu xoojiyay magaalooyin ganacsi oo Sahel ah. Xeebaha bari ee Afrika, deegaanno ganacsi oo la xiriira Badweynta Hindiya ayaa sii kobcayay, taasoo saldhig u noqotay dhaqanka xeebta Swaaxiliga ee qarniyadii dambe.