Qarnigii 10aad ee miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 10aad ee miilaadiga ka hor (MH) wuxuu ka bilaabmaa sannadka 1000 MH wuxuuna ku dhammaadaa 901 MH. Muddadan waxaa lagu tilmaamaa inay tahay qayb ka mid ah bilowgii Da'da Birta (Iron Age) ee Bariga Dhexe, Anatolia iyo aagga Badda Dhexe, kadib burburkii nidaamyadii waaweynaa ee Da'da Naxaasta Dambe.
Diiwaanka qoran ee muddadan waa mid xaddidan marka la barbardhigo qarniyadii ka horreeyay iyo kuwii ka dambeeyay. Sidaas darteed taariikhyahannadu waxay ku tiirsan yihiin qadka qadiimiga (archaeology), qoraallo yar oo boqortooyooyinka, iyo qoraallo dambe oo dib u sheegaya dhacdooyinkii. Taariikhaha sannadeed ee qarnigan badanaa waa qiyaas, marna waxaa jira khilaaf u dhexeeya nidaamyada taariikh-xisaabinta ee kala duwan.
Bariga Dhexe
Masoobotaamiya, boqortooyada Ashuur waxay ku sugnayd marxalad dhexdhexaad ah oo awoodeedu ku koobnayd bartamaha Dijlaha; dib-u-fidintii weynayd waxay bilaabatay qarniyadii xigay. Baabuloon waxay lahayd boqortooyooyin isbeddel badan. Bariga Badda Dhexe waxaa ka jiray dowlado yaryar oo Aramayaan iyo Kancaan ah, iyo magaalo-dowladihii Fenishiya sida Tuur (Tyre) iyo Sidon, kuwaas oo ganacsi badeed iyo warshadaha midabka birdhinta ku fidiyay xeebaha.
Masar iyo Afrika
Masar waxay ku jirtay Xilligii Kala-Guurka Saddexaad, halkaas oo awoodda ay u kala qaybsantay boqorro fadhigoodu yahay woqooyiga (Tanis) iyo wadaaddada sare ee Amun ee Tebes. Boqortooyooyinka Libyaan-asalka ah ayaa markii dambe xoog yeeshay. Koonfurta, aagga Nubia waxaa si tartiib ah uga soo baxayay awoodo maxalli ah oo qarniyadii xigay Kuush u dhisay.
Yurub, Aasiya iyo horumarka guud
Giriiga wuxuu ku jiray xilliga badanaa loo yaqaan 'qarniyadii mugdiga', oo lagu gartay yaraanta qoraalka iyo isbeddel dhaqameed; farshaxanka dhoobada ee Protogeometric iyo Geometric ayaa muddadan la kala saaraa. Shiinaha, boqortooyada Joowga (Zhou) Hore ayaa maamulaysay bartamaha wabiga Huang He. Hindiya waxaa socday xilligii Vedic ee dambe iyo faafitaanka beero-raaca birta ee bannaanka Ganges. Guud ahaan, isticmaalka birta, farsamada dhismaha markabka iyo fidinta xarfaha Fenishiyaanka ayaa saldhig u noqday isbeddellada qarniyadii xigay.