Qarnigii 12aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 12aad miilaadiga ka hor waa muddada u dhaxaysa qiyaastii sannadka 1200 iyo 1101 ka hor miilaadiga. Waa qarni lagu tilmaamo dhammaadka Da'da Naxaasta Dambe (Late Bronze Age) ee bariga Mediterranean, iyada oo tiro dowlado waaweyn iyo magaalooyin ganacsi ay ku lumeen awoodda dhexe ee maamulkooda.

Cilmi-baarayaasha taariikhda hore waxay muddadan ku sharraxaan sida silsilad isbeddello ah oo isku xidhan: burburka nidaamyada boqortooyo ee ku tiirsanaa canshuur iyo qorshe dhexe, joogsanaanta waddooyin ganacsi oo naxaas iyo qasdiir ku wareejinayay, iyo guuritaan dad ah oo xeebaha lagu diiwaan geliyay. Xogta laga helo qoraallada fuulaad-shaped (cuneiform) iyo qodista guryaha duugoobay ayaa saldhig u ah tan.

Burburka nidaamyada Da'da Naxaasta

Boqortooyada Xiitiidka (Hittites) ee Anatolia waxay lumisay xarunteeda Hattusa qarnigan gudihiisa. Magaalooyinka xeebta Suuriya, oo uu ka mid yahay Ugarit, waxay joogsadeen inay ahaadaan xarumo ganacsi. Gudaha Giriigga, dhismayaasha maamul ee Mycenaean sida Pylos iyo Mycenae waxay lumiyeen hawlgalkoodii diiwaangelin, taas oo horseeday in qoraalka Linear B laga tago.

Masar waxay qarnigan hoos u dhac awood ah la kulantay xilligii Boqortooyada Cusub (New Kingdom). Qoraallada Masaarida ee xilligii Ramses III waxay xusaan dagaallo lala galay koox dad badeed loo yaqaan 'Dadka Badda' (Sea Peoples). Maamulka Masar ee gobollada Kancaan wuu yaraaday marka qarniga la dhammaanayo.

Sababaha lagu doodo

Ma jiro sabab keliya oo la isku raacsan yahay. Falanqaynta hadda socota waxay isku xidhaa dhul-gariir taxane ah, abaar iyo isbeddel roobaad, dagaallo iyo guuritaan, iyo jilicsanaanta nidaamyada ku tiirsan ganacsi fog. Fikradda ugu badan taageerada leh waa in dhowr arrin oo isku dhufatay ay nidaamyada ka saartay istaraatiijiyad.

Waxa ka daba yimid

Muddada ka dambeysa waxaa loo yaqaan 'Xilligii Mugdiga' ee Giriigga iyo bilowga Da'da Birta gobollo badan. Tiro dowlado cusub ayaa hoos ka soo baxay burburka, oo ay ku jiraan dowladaha Aramiyiinta ee Suuriya, boqortooyada Ashuur oo mar kale kordhay, iyo bulshooyin cusub ee xeebta Falastiin. Isticmaalka birta oo balaadhay wuxuu yaraystay ku-tiirsanaanta ganacsiga fog ee macdanta naxaasta.