Qarnigii 13aad

Qarnigii 13aad waa muddada ka bilaabatay 1 Janaayo 1201 ilaa 31 Diseembar 1300 sida uu qabo taariikhda kalandarka Giriigoriyaanka/Juliyaanka. Waa qarni ay is-beddel weyn ku yimaadeen xuduudaha siyaasadeed ee Aasiya iyo Bariga Yurub, isla markaana ay xoogaysteen isku-xirka ganacsi ee u dhexeeya Shiinaha, Badhtamaha Bariga, Badweynta Hindiya iyo Badda Mediterranean-ka.

Dhacdooyinka ugu saameynta badan waxaa ka mid ah kororka Boqortooyada Mongolka, oo ka bilaabatay reer-guuraaga bariga Aasiya kadibna gaadhay Yurubta bari iyo Bariga Dhexe. Sidoo kale, xilligan waxaa ku soo beegmay dhammaadka dagaalladii Salibiyiinta ee xeebaha Shaamka iyo abuurista dawlado cusub oo Muslim ah oo ku baahsan Koonfurta Aasiya iyo Afrika.

Ballaarinta Mongolka

Cingiis Khaan (Genghis Khan) ayaa horraantii qarnigii 13aad mideeyay qabaa'ilkii reer-guuraaga ahaa ee bariga Aasiya, wuxuuna bilaabay olole militari oo dhanka galbeed iyo koonfur ah. Kadib geeridiisa, farcankiisii ayaa sii waday ballaarinta; boqortooyadu waxay kala jabtay dhawr qaybood oo isla xukun-qoys ah. Waxaa ka mid ah dawladdii Yuan ee Shiinaha, oo Kublai Khaan uu aasaasay, iyo Ilkhanate-ka Iiraan. Sannadkii 1258 ciidamada Mongolku waxay qabsadeen Baqdaad, taasoo dhammaad ku noqotay xilkii siyaasadeed ee Khilaafaddii Cabaasiyiinta ee halkaas.

Bariga Dhexe iyo dagaalladii Salibiyiinta

Masar iyo Shaam waxaa xukumay Ayuubiyiin ka dibna Mamluuk, oo askar addoommo hore ahaa. Mamluukiyiintu waxay Mongolka kula hor tageen dagaal ka dhacay Shaam sannadkii 1260 (Cayn Jaaluut), taasoo joojisay socodkii galbeed ee ciidamada Mongolka. Dhammaadka qarniga, deegaanadii Salibiyiinta ee xeebta Shaam waa laga saaray, iyadoo Cakka (Acre) lagu qabsaday 1291.

Afrika iyo Geeska Afrika

Bariga Afrika, magaalo-dawladaha xeebaha Suwaaxiliga iyo dekedaha Geeska Afrika waxay ka qayb qaateen ganacsiga Badweynta Hindiya: dahab, foolmaroodi, dhar iyo udgoon. Geeska Afrika, imaaraadyo Muslim ah oo ay ka mid tahay Ifat ayaa xoog yeeshay agagaarka bartamaha qarniga, waxayna la tartameen boqortooyada Kirishtaanka ah ee Itoobiya, taasoo iyaduna qarnigan xilli-boqornimo cusub (Solomonic) bilowday. Galbeedka Afrika, Boqortooyada Maali ayaa ka kortay Ghana, iyadoo maamusha wadooyinka dahabka Saxaraha.

Yurub iyo Aasiya kale

Yurub, jaamacadaha cusub (sida Baris iyo Oxford) waxay kobciyeen barashada falsafadda iyo fiqiga; falsafad-yaqaanno sida Thomas Aquinas ayaa isku dhaftay caqiidada Masiixiga iyo hab-fikirka Aristotle. Ingiriiska, Magna Carta oo la saxiixay 1215 waxay xaddiday awoodda boqorka. Aasiya koonfureed, Sultaanadda Dhelli ayaa xukun ku yeelatay qaybo badan oo hindiya waqooyi ah. Japan, xukunka shogun-ka ee Kamakura ayaa la kulmay laba isku-day duulaan Mongol ah oo fashilmay.