Qarnigii 13aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 13aad ee miilaadiga ka hor waa muddada u dhaxaysa sanadaha 1300 iyo 1201 ka hor miilaadiga. Xilligan wuxuu ka mid yahay waxa taariikhyahannadu ugu yeeraan Bronze-ka Dambe (Late Bronze Age), oo ah marxalad boqortooyooyin waaweyn oo Bariga Dhexe iyo Bahda Mediterranean ay isku xidhnaayeen ganacsi, heshiisyo iyo warqado diblomaasiyadeed.
Xilligan waxaa lagu gartaa nidaam awood oo dhawr dhinac ah: Masar, boqortooyada Xeetiyiinta (Hittites), Ashuur, Baabuloon, iyo magaalo-dawladaha Mykenean ee Giriiga. Awoodaha kala duwan waxay isticmaali jireen luqadda Akkadiga si ay isugu qoraan warqado diblomaasiyadeed, taasoo muujinaysa in xidhiidhka caalami ah uu nidaamsanaa.
Masar iyo Xeetiyiinta
Masar waxay ku jirtay Boqortooyadii Cusbayd (New Kingdom), gaar ahaan boqortooyadii 19-aad. Ramesses II wuxuu xukunkiisu qaatay in badan oo qarnigan ah, waxaanu dhisay tiro badan oo macbudyo iyo taallooyin. Dagaalka Qadesh, oo dhex maray ciidamada Masar iyo kuwa Xeetiyiinta, wuxuu ku dhammaaday heshiis nabadeed oo qoran — mid ka mid ah heshiisyada nabadeed ee ugu horreeya ee la hayo labada dhinacba naqilkooda.
Mesobotamiya
Bariga, Ashuurta Dhexe (Middle Assyrian) waxay ballaadhisay xuduudkeeda kadib markii ay hoos u dhacday boqortooyada Mitanni. Baabuloon waxaa xukumayay boqortooyada Kassite-ka, oo muddo dheer xasilloonaan siisay gobolka. Labada awoodba waxay ku jireen tartan xuduud iyo ganacsi.
Bahda Mediterranean iyo Giriiga
Xarumaha Mykenean sida Mycenae, Pylos iyo Tiryns waxay lahaayeen daaro waaweyn iyo nidaam maamul oo lagu diiwaangeliyo qoraalka Linear B. Magaalada Ugarit ee xeebta Suuriya waxay ahayd xarun ganacsi oo weyn, waxaana laga helay diiwaanno badan oo dhoobo ah. Ganacsiga naxaasta iyo tin-ka wuxuu isku xidhay Qubrus, Anatolia iyo Masar.
Dhammaadka iyo raad-raaca
Dhammaadka qarnigan iyo bilowga kan xigay, nidaamkii isku-xidhnaa ee Bronze-ka Dambe wuxuu bilaabay inuu kala jabo. Sababaha la soo jeediyo waxaa ka mid ah abaaro, dhaqdhaqaaqyo dad, weerarradii la yidhaahdo 'dadka badda', iyo jajabka nidaamyada maamul ee ku tiirsanaa dhexe. Marxaladdan isbeddel waxay horseeday isticmaalka birta iyo qaab-dhismeedyo cusub oo siyaasadeed.