Qarnigii 14aad

Qarnigii 14aad waa boqol sanadkii bilaabmay sannadka 1301 oo dhammaaday sannadka 1400 sida taariikhda Miilaadiga (Gregorian/Julian) lagu tiriyo. Waa qarni oo taariikhyahannadu badanaa ku tilmaamaan wakhti isbeddel weyn ku yimid dadweynaha, ganacsiga iyo dawladnimada Yurub, Aasiya iyo Afrika.

Dhacdooyinka ugu waaweyn ee qarnigan waxaa ka mid ahaa faafitaanka cudurka daacuunka ee loo yaqaan 'Mowdka Madow' (Black Death) oo bartamihii qarniga ku dhuftay Yurub, Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika, iyo colaaddii dheeraatay ee Ingiriiska iyo Faransiiska ee loo yaqaan Dagaalkii Boqol Sannadka. Sidoo kale, boqortooyooyin cusub ayaa kor u kacay, halka kuwo kale ay kala go'ay.

Cudurka daacuunka iyo dadweynaha

Daacuunkii 1340-meeyadii wuxuu ku dhuftay magaalooyin ganacsi oo isku xiran, gaar ahaan wadooyinka badda Mediterranean-ka. Tirada dadka dhintay si sax ah lama hayo, laakiin taariikhyahanno badan waxay qiyaasaan in qayb weyn oo dadka Yurub uu ku dhintay muddo yar gudahood. Natiijadu waxay ahayd yaraansho shaqaale, kordhis mushaharka beeraleyda, iyo isbeddel ku yimid nidaamkii dhulka (feudalism). Cudurku wuxuu sidoo kale saameeyay diinta iyo bulshada: dad qaar waxay raadinayeen sababo cilmiyeed, kuwo kalena waxay ku eedeeyeen koox laga tirada yar yahay, taasoo keentay rabshado.

Aasiya iyo boqortooyooyinka

Bariga Aasiya, boqortooyadii Yuan ee Mongol-ku maamulayeen Shiinaha waxay ku dhamaatay 1368-kii, markii boqortooyadii Ming ay xukunka la wareegtay. Bartamaha Aasiya, Timur (Tamerlane) wuxuu dhammaadkii qarniga aasaasay boqortooyo balaadhan oo xarunteedu ahayd Samarkand. Bariga Dhexe, dawladdii Cusmaaniyiinta (Ottoman) waxay ka bilaabatay xoogga yar Anatolia oo ay ku fidday xagga Balkans.

Afrika

Galbeedka Afrika, boqortooyadii Mali waxay ahayd mid xoog leh, gaar ahaan xilligii Mansa Muusa oo safar xajj ah ku tegey Masar. Timbuktu iyo magaalooyin kale waxay noqdeen xarumo waxbarasho iyo ganacsi dahab iyo cusbo. Geeska Afrika, boqortooyadii Xabashida iyo dawladihii Islaamka ee Zeila iyo dhulka Ifat/Adal waxay ku jireen tartan iyo dagaallo joogto ah. Safarradii Ibn Baxduud (Ibn Battuta) waxay diiwaan gelinayaan magaalooyinka xeebta Bariga Afrika iyo Soomaalida qarnigaas, sida Muqdisho oo uu ku tilmaamay magaalo ganacsi weyn.

Aqoonta iyo dhaqanka

Talyaaniga, hal-abuurka suugaanta iyo farshaxanka wuxuu bilaabay isbeddel horseeday xilligii Renaissance-ka; Dante, Petrarch iyo Boccaccio waxay ku qoreen luqadda dadweynaha, taasoo kordhisay tirada akhristayaasha. Ingiriiska, Geoffrey Chaucer wuxuu qoray suugaan Ingiriis ah oo dadweyne. Sidoo kale, jaamacado cusub ayaa la aasaasay Yurub, halka carruurta cilmiga xisaabta iyo cirbixiyeennimada ee Islaamka iyo Aasiya ay sii wateen shaqo cilmiyeed.