Qarnigii 14aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 14aad miilaadiga ka hor (m.k.h.) waa boqol sano oo ka bilaabmay 1400 m.k.h. oo ku dhammaaday 1301 m.k.h. Waa qayb ka mid ah xilliga loo yaqaan Birta Naxaasta Dambe (Late Bronze Age), oo Bariga Dhow iyo badda Meditereeniyaan ay ku maamulayeen dhowr boqortooyo waaweyn oo isku xiran ganacsi, guur boqornimo iyo dagaal.

Muddadan waxaa lagu garto in dowladaha waaweyn — Masar, Xatiyaanka (Hittites) ee Anatolia, Asuur, Baabilon ee Kassite-yada, iyo Mitanni ee waqooyiga Mesobotaamiya — ay hab diblomaasiyadeed wadaagayeen. Warqado luqadda Akkadian ku qoran ayaa loo isticmaalayay xiriirka dowladaha, taas oo la muujiyay kaydka warqadaha la helay Amarna, Masar.

Masar iyo isbeddelka Amarna

Masar waxay ku jirtay Boqortooyada Cusub, Dowladdii 18aad. Qarnigan waxaa ka mid ahaa xukunkii Amenhotep III, iyo ka dib Akhenaten, kaas oo caannimo u yeelay isbeddel diimeed: waxaa lagu xoojiyay caabudidda Aten (qorraxda), waxaana caasimad cusub laga dhisay goob hadda loo yaqaan Amarna. Ka dib geeridiisa, dhaqankii hore ee ilaahyada badan si tartiib ah waa lagu soo celiyay, waxaana la ilaaliyay xabaashii Tutankhamun, oo qarnigii 20aad AD la daaha rogay.

Xatiyaanka iyo Mitanni

Boqortooyada Xatiyaanka, oo xarunteedu ahayd Hattusa ee bartamaha Anatolia, waxay qarnigan ku dhex maray xilli itaal darro ah oo ay ku xigtay soo kabasho. Suppiluliuma I ayaa lagu xusaa fidinta awoodda Xatiyaanka ilaa waqooyiga Suuriya, taas oo yareysay saameynta Mitanni. Isbahaysiyo iyo heshiisyo ayaa dhowr jeer beddelay xadka gobolka Suuriya, halkaas oo magaalooyin sida Ugarit iyo Qadesh ay ka dhexeeyeen Masar iyo Xatiyaanka.

Aagga badda iyo Iiraan-Mesobotaamiya

Badda Eegeyaan, dhaqanka Mycenae ee Giriigga waa la fidiyay, iyadoo Kirit (Minoan) ay saameyn Mycenae hoos u dhacday. Mesobotaamiya, Baabilon waxaa xukumayay boqorrada Kassite, halka Asuur ay bilowday soo noqosho awood ah oo lagu magacaabo Asuurta Dhexe. Ganacsiga naxaasta, birta qalin, dahabka iyo maraakiibta Meditereeniyaan ayaa xirey dhaqammadan.