Qarnigii 16aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 16aad miilaadiga ka hor (M.H.) waa boqolkii sannadood ee bilaabmay 1600 M.H. kuna dhammaaday 1501 M.H. Muddadan waxay ku beegan tahay xilligii dambe ee da'da naxaasta (Bronze Age) ee Bariga Dhexe, Badda Dhexe iyo qaybo ka mid ah Aasiya. Waxaa lagu gartaa in dowlado waaweyn oo hore burbureen, kuwo cusubna kacsadeen, iyadoo isbeddelka hubka, gaadhifaraska iyo ganacsiga fogi ay door ka qaateen.

Diiwaanka qarnigan ku saabsan wuxuu ka yimaadaa qoraallo (sida qoraalka fiiqan ee Mesobotamiya iyo hieroglyph-ka Masar), qodista qadiimiga ah, iyo baadhista lakabyada ciidda. Taariikhaha sannadaha si sax ah looma hubo; culimadu waxay isticmaalaan xisaabin kala duwan oo loo yaqaan taariikhaynta 'sare', 'dhexe' iyo 'hoose', taasoo keeni karta farqi tobanaan sannadood ah.

Masar: dhammaadka Hyksos iyo bilowga Boqortooyada Cusub

Bilowga qarnigan, waqooyiga Masar waxaa maamulayay Hyksos, kooxo asal ahaan Aasiya Galbeed ka soo jeeda oo xarunta ka dhigtay Avaris ee Delta-da Niil. Koonfurta, Thebes waxaa ka talinayay boqorro deggenaa oo dagaal kula jiray Hyksos. Dhammaadka qarniga, hoggaamiye Thebes ka socday, Ahmose I, ayaa Hyksos ka saaray Masar, waxaana la bilaabay xilligii loo yaqaan Boqortooyada Cusub. Isbeddelkaas wuxuu horseeday in Masar ay ka faa'iidaysato gaadhifaras dagaal iyo hub cusub oo Hyksos la yimaadeen.

Mesobotamiya iyo Anatolia

Boqortooyadii Baabuloon ee Hammurabi asaasay way daciiftay, waxaana la sheegaa in boqorka Xetiitiyiinta, Mursili I, uu weeraray Baabuloon oo uu dhaco. Kaddib, kooxda Kassite ah ayaa gacanta ku dhigtay koonfurta Mesobotamiya, taasoo bilowday xukun dheer oo xasilloon. Anatolia dhexdeeda, dowladda Xetiitiyiinta ee Hattusa xaruntu tahay waxay la halgamaysay isku-diriro gudaha ah oo hoggaanka ku saabsan.

Badda Dhexe iyo Yurub

Jasiiradda Kereetee (Crete) iyo dhaqankeeda Minoan waxay lahaayeen ganacsi baaxad leh oo Badda Aegean ah. Qarnigan waxaa ku dhacay qaraxa fulkaanaha jasiiradda Thera (Santorini), ficil weyn oo dhaawacay deegaannada u dhow. Waqtiga saxda ah ee qaraxaasi waa arrin lagu muransan yahay. Dalka Giriigga qaaradda ah, xarumaha Mycenaean sida Mycenae waxay bilaabeen inay noqdaan xarumo awood iyo maal leh.

Meelaha kale ee adduunka

Shiinaha, boqortooyada Shang ayaa xoogaysanaysay, iyadoo la horumarinayo qoraalka lafaha faalka iyo shaqada naxaasta. Aasiyada Koonfureed, dhaqanka Xarappa wuu dhammaaday, waxaana faafay dhaqan cusub oo beeralay ah oo luqadaha Indo-Aryan la xidhiidha. Afrika, Nubia iyo Kush waxay lahaayeen xidhiidh ganacsi iyo dagaal oo Masar la leh.