Qarnigii 18aad

Qarnigii 18aad waa muddada bilaabatay 1-dii Janaayo 1701 kuna dhammaatay 31-kii Diseembar 1800 marka la eego kalandarka Gregorian-ka. Waa qarni lagu xusuusto ballaarinta boqortooyooyinka badda ee reer Yurub, kobaca ganacsiga caalamiga ah, iyo dhaqdhaqaaq fikradeed oo la yidhaahdo Iftiiminta (Enlightenment).

Inta badan bulshooyinka aduunka waxay weli ku tiirsanaayeen beeraha iyo xoolaha. Hase yeeshee dhammaadka qarniga waxaa Britain ka bilaabmay isbeddel warshadeed oo ku salaysan mashiinka uumiga iyo tayeynta dharka, taasoo si tartiib ah u beddeshay habka shaqada iyo degaanka magaalooyinka.

Siyaasadda iyo kacaannada

Labaatanka sano ee ugu dambeeyay qarniga waxaa ka dhacay laba kacaan oo saameyn dheer yeeshay. Kacaankii Maraykanka wuxuu keenay in gumeysiyadii Ingiriiska ee Waqooyiga Ameerika ay ku dhawaaqaan madax-bannaanida 1776, kadibna ay aasaasaan Mareykanka. Kacaankii Faransiiska ee 1789 wuxuu afgembiyay nidaamkii boqortooyada dhabta ah, wuxuuna soo bandhigay fikradaha muwaadinnimada iyo xuquuqda dadka.

Yurub inteeda kale waxaa jiray dagaallo dhowr ah oo boqortooyooyinku ku tartameen dhul iyo ganacsi, oo ay ka mid ahaayeen Dagaalkii Toddobaatanka Sano (1756–1763), kaasoo gaadhay Hindiya iyo Ameerika. Ruushku wuxuu ballaariyay xadadkiisa, halka Boqortooyadii Cusmaaniyiinta ay bilowday inay dhul ka waydo dhinaca waqooyi.

Fikradaha Iftiiminta

Iftiiminta waxay ahayd dhaqdhaqaaq fikradeed oo culays saaray caqliga, sayniska iyo baadhista xorta ah. Qorayaal ay ka mid yihiin Voltaire, Montesquieu, Rousseau, Adam Smith iyo Immanuel Kant waxay ka doodeen kala-qaybinta awoodda dawladda, xorriyadda diinta, iyo nidaamka suuqa. Fikradahaas waxay saldhig u noqdeen dastuurada iyo doodaha siyaasadeed ee qarniyadii xigay.

Ganacsiga iyo Badweynta Hindiya

Ganacsiga badaha ayaa isku xidhay Yurub, Afrika, Aasiya iyo Ameerika. Ganacsiga addoonta ee Badweynta Atlaantigga wuxuu gaadhay heerkiisii ugu sarreeyay intii qarniga socday, isagoo dad tiro badan ka qaaday Afrika oo loo geeyay beeraha Ameerika. Xeebaha Soomaalida iyo Badweynta Hindiya waxaa ka socday ganacsi hore oo ku aaddan dhoofinta xoolaha, foolmaroodiga, cuuryaanka iyo alwaaxda, iyadoo shirkadaha Yurub, gaar ahaan kuwa Ingiriiska iyo Faransiiska, ay si tartiib ah u kordhinayeen joogitaankooda.