Qarnigii 18aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 18aad miilaadiga ka hor waa boqol sano oo bilaabmay sannadka 1800 KH oo ku dhammaaday 1701 KH. Waa xilli ka mid ah da'da naxaasta dambe (Bronze Age) ee Bariga Dhow, Masar iyo qaybo ka mid ah Aasiya. Diiwaannada qoran ee ugu badan ee xilligan waxay ka yimaadeen Mesobotamiya, halkaas oo far-samaysanka ee loo yaqaan 'cuneiform' lagu qorayay looxyo dhoobo ah.
Taariikhda saxda ah ee dhacdooyinka qarnigan waa mid ay khilaafsan yihiin cilmi-baarayaasha. Waxaa jira dhowr nidaam oo taariikhaysi ah (kuwa la yiraahdo 'middle', 'short' iyo 'long chronology') oo isku dhacayay in muddo tobanaan sano gaaraysa. Sidaas darteed sanad kasta oo halkan lagu sheego waa mid ku xiran nidaamka la doortay.
Mesobotamiya iyo Baabuloon
Qarnigan waxaa ka mid ah xilligii uu talada hayay Hammurabi, boqorkii lixaad ee boqortooyadii koowaad ee Baabuloon. Isagoo ka soo bilaabay magaalo-dowlad yar, wuxuu isku keenay inta badan koonfurta iyo bartamaha Mesobotamiya. Waxaa magaciisa lagu xiriiriyaa liiska sharciyada ee lagu qoray tiir dhagax ah, oo ka kooban xeerar ku saabsan ganacsiga, guurka, dhaawaca iyo mushaharka. Xeerarkaas waxay muujinayaan nidaam ciqaab oo ku salaysan heerka bulsho ee qofka.
Dowladihii kale ee la tartamayay waxaa ka mid ahaa Mari oo ku taallay wabiga Yufraatiis, Eshnunna, Larsa iyo Assyria oo uu hoggaaminayay Shamshi-Adad I. Diiwaannada warqadaha ee Mari waxay bixiyaan macluumaad ku saabsan diblumaasiyadda, ciidamada iyo maamulka xilligaas.
Masar
Masar waxay ku jirtay dhammaadkii Boqortooyadii Dhexe. Awoodda dhexe ee fircoonnada ayaa tartiib tartiib u yaraatay, taasoo horseeday xilliga la yiraahdo Muddada Kala-guurka Labaad. Xilligan waxaa kordhay dad ka soo jeeda Bariga Dhow oo degay woqooyiga wabiga Niil, kuwaas oo dadka Masaaridu ugu yeeri jireen magac markii dambe loo isticmaalay 'Hyksos'.
Gobollada kale
Anatoliya waxaa ka soo baxayay awoodda Xitiitiyiinta. Jasiiradda Kereetee waxay lahayd dhaqankii Minoan ee guryo-boqoreedka waaweyn. Dooxada Indus waxay marayd xilli hoos u dhac ah oo magaalooyinkii waaweynaa ay dadku ka guureen. Shiinaha waxaa taariikhda dhaqameed lagu tilmaamaa xilligii boqortooyada Xia iyo bilowga Shang, laakiin caddaymaha qoran ee xilligaas waa yar yihiin.