Qarnigii 19aad

Qarnigii 19aad waa muddada u dhaxaysa sanadka 1801 iyo sanadka 1900 marka la raaco kalandarka Gregorian-ka. Waa waqti ay dalal badan oo Yurub ah ku gudbeen nidaam dhaqaale oo warshado ku salaysan, halka dawladaha reer Yurub ay ballaariyeen xukunkooda gumeysiga ee Afrika, Aasiya iyo jasiiradaha badweynta.

Isbeddellada ugu waaweyn waxaa ka mid ahaa kobaca tirada dadka, guuritaanka dadka ee tuulooyinka ka aada magaalooyinka, iyo faafitaanka tignoolajiyada cusub sida uumiga (steam), tareenka, iyo telegraafka. Waxaa sidoo kale kobcay fikradaha qarannimada (nationalism) iyo dastuur-raadinta, taasoo bedeshay khariidadda siyaasadeed ee Yurub.

Warshadaynta iyo dhaqaalaha

Kacaankii warshadaha oo bilaabmay dabayaaqadii qarnigii 18aad ee Boqortooyada Ingiriiska ayaa qarnigii 19aad ku fiday Faransiiska, Jarmalka, Maraykanka iyo Jabaan. Mishiinada uumiga ku shaqeeya waxay beddeleen shaqadii gacanta ee warshadaha maryaha iyo birta. Tareenka iyo markabka uumiga waxay yareeyeen kharashka gaadiidka, taasoo suurtogelisay in badeecadaha iyo dadka ay masaafo dheer ku wareegaan waqti gaaban. Waxaa soo baxay heshiisyo shaqaale iyo ururo xuquuqda shaqaalaha u ololeeya.

Gumeysiga iyo Afrika

Qarniga dhammaadkiisa, dawladaha Yurub waxay ku kala qaybsadeen Afrika inta badan. Shirkii Berlin ee 1884–1885 wuxuu dejiyay xeerar ku saabsan sida awoodaha Yurub ay u sheegan karaan gobollo Afrikaan ah. Geeska Afrika, gaar ahaan dhulalka Soomaalida, waxaa saameeyay tartanka Ingiriiska, Talyaaniga, Faransiiska iyo Boqortooyada Itoobiya. Furitaanka Kanaalka Suweys 1869 wuxuu kordhiyay muhiimadda istaraatiijiyadeed ee Badda Cas iyo xeebaha Soomaalida.

Siyaasadda iyo bulshada

Qarniga wuxuu ku bilaabmay dagaalladii Napoleon oo ku dhammaaday 1815, kaddibna Shirkii Vienna oo dib u habeeyay xuduudaha Yurub. Intii ka dambaysay waxaa dhacay kacdoonno badan, midowgii Talyaaniga iyo Jarmalka, iyo Dagaalkii Sokeeye ee Maraykanka (1861–1865) oo ku dhammaaday burburinta nidaamka addoonsiga ee Maraykanka. Ololayaasha ka hortagga ganacsiga addoonta waxay horseedeen mamnuucyo sharci oo isdaba joog ah dalal badan.

Cilmiga iya fikirka

Cilmiga dabiiciga wuxuu horumar weyn sameeyay: aragtida horumarka noolaha ee Charles Darwin, sharciyada tamarta (thermodynamics), iyo aragtida jeermiska ee cudurrada. Waxaa kobcay caafimaadka dadweynaha, tallaalka, iyo nadaafadda magaalooyinka. Dhinaca fikirka, waxaa isku hor yimid liberaaliga, hantiwadaagga iyo qarannimada, kuwaas oo qaabeeyay siyaasadda qarnigii 20aad.