Qarnigii 19aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 19aad ee miilaadiga ka hor waa muddo qiyaastii ka bilaabmaysa sanadka 1900 ka hor miilaadiga oo ku dhammaanaysa 1801 ka hor miilaadiga. Waa qayb ka mid ah da'da naxaasta-birta la isku daray (Bronze Age) ee dhexe ee Bariga Dhow, oo lagu garto koritaanka shabakado ganacsi oo fog, qorista diiwaanno ganacsi oo badan, iyo dhismaha dawlado dhexe oo maamul qoraal ku salaysan leh.

Taariikhdu ma aha mid sax ah oo maalin-maalin ah. Taariikhyahannadu waxay isticmaalaan qaabab kala duwan oo lagu xisaabiyo — kuwaas oo la yiraahdo taariikh-dhexe (middle chronology) iyo taariikh-hoose (low chronology) — sidaas darteed sanadaha boqorrada qaar waxay ku kala duwanaan karaan 50 ilaa 100 sano.

Masar: Boqortooyada Dhexe

Masar waxaa xukumaysay Boqortooyadii Dhexe, gaar ahaan Boqor-qoyskii 12aad. Boqorro sida Senwosret (Sesostris) iyo Amenemhat ayaa dhisay maamul udub-dhexaad ah, waxayna fidiyeen xuduudda koonfureed ee Nubiya iyagoo dhisaya qalcado ku teedsan Webiga Niil ee agagaarka Biyo-dhaca Labaad. Waxaa sidoo kale la sameeyay mashaariic biyo-maamul ah oo ku aaddan aagga Fayuum. Waqtigan waxaa lagu tiriyaa heerkii ugu sarreeyay ee suugaanta Masaarida hore ee luuqadda Masaarida Dhexe.

Mesobotaamiya iyo kor u kaca Baabuloon

Mesobotaamiya ma lahayn hal boqortooyo oo wada xukumta. Kadib burburkii Boqortooyadii Ur ee Saddexaad, waxaa jiray magaalo-dawlado tartamaya sida Isin, Larsa, Eshnunna iyo Mari. Isla qarnigan ayaa magaalada Baabuloon ay bilowday inay noqoto xarun madax-bannaan oo boqortooyo Amoriit ah leh — taas oo goor dambe, qarnigii ku xigay, gaartay awood ballaaran waqtigii Hammurabi.

Ganacsigii Ashuur ee Anatoliya

Mid ka mid ah ilaha ugu badan ee qoraal ee muddadan waa alwaaxda dhoobada ah ee laga soo saaray Kültepe (Kanesh) oo ku taal Turkiga bartamaha. Ganacsatadii ka soo jeeday magaalada Ashuur waxay ka sameysteen halkaas xaafado ganacsi (karum) oo ay ka wadeen ganacsi qalay ah, dahab, iyo maro. Diiwaannadaas waxay bixiyaan macluumaad qoto dheer oo ku saabsan amaah, shirkado qoys, iyo heshiisyo la galay taliyayaasha maxalliga ah ee Anatoliya.

Dhinacyada kale ee adduunka

Jasiiradda Kereet (Crete) waxaa ka jiray xilligii daaraha hore ee dhaqanka Minowaan, oo xaruntoodu ahayd Knossos iyo Phaistos. Dooxada Indus, magaalooyinka waaweyn ee dhaqanka Harappa waxay ku sii jireen isbeddel iyo yaraansho kayd-magaaleed. Bariga Aasiya, Shiinaha waxaa ka jiray dhaqanka Erlitou oo lagu xiriiriyo bilowga xilliga naxaasta ee halkaas. Dadyowga reer-guuraaga ah ee koonfurta Aasiya bartamaheeda waxay sii wadeen guuritaan iyo isku-dhaf dhaqameed.