Qarnigii 25aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 25aad miilaadiga ka hor waa muddo boqol sannadood ah oo laga bilaabo sannadka 2500 ilaa sannadka 2401 miilaadiga ka hor. Waa qayb ka mid ah xilliga la yiraahdo Naxaas-Birta hore (Bronze Age), oo ay ka soo bexeen dhowr xarumood oo waaweyn: Masarta webiga Niil, Suumer ee bariga Iiraaq maanta, dhulka Indus ee koonfurta Aasiya, iyo bartamaha Shiinaha.
Xisaabinta taariikhaha muddadan ma aha mid sax ah. Taariikhyahannadu waxay isticmaalaan saddex nidaam oo kala duwan (dheer, dhexe, gaaban) oo taariikhaha Mesobotaamiya ku kala duwan yihiin ilaa qarni ama in ka badan. Sidaas awgeed, dhacdo kasta oo qarnigan lagu tilmaamo waa qiyaas.
Masar
Qarnigan wuxuu ku beegan yahay dhammaadka Boqortooyadii Afraad iyo bilowga Boqortooyadii Shanaad ee Masarta hore. Ahraamtii waaweynayd ee Giza — gaar ahaan tii Khufu, Khafre iyo Menkaure — waxaa la dhisay xilligan agtiisa. Dhismahoodu wuxuu u baahday nidaam maamul oo dhan: qiyaasid dhulka, keenista dhagaxa laga qoday Tura iyo Aswan, iyo abaabulka shaqaale badan oo xilliyada daadka Niilka la kaxeeyo. Fircoonnada Boqortooyadii Shanaad waxay xoojiyeen cibaadada ilaaha qorraxda Ra, waxayna dhiseen macbadyo qorrax.
Mesobotaamiya
Bariga, Suumer waxay ahayd magaalo-dawlado is-tartamaya: Ur, Uruk, Lagash, Umma, Kish iyo Nippur. Mid kasta waxay lahayd macbad weyn (ziggurat) iyo hoggaamiye (ensi ama lugal). Khilaafyada biyo-waraabka iyo xudduudaha ayaa keenay dagaallo joogto ah, gaar ahaan Lagash iyo Umma. Qorista fiirta (cuneiform) ayaa horumartay, waxaana loo isticmaalay xisaabaadka macbadka, heshiisyada iyo qoraallada boqorrada. Qabuuraha Boqortooyada ee Ur, oo ay ka mid tahay tii Puabi, waxay muujiyaan kala sarraynta bulshada iyo ganacsi fog oo lagu keenayo dahab iyo lapis lazuli.
Meelo kale
Dhulka webiga Indus waxaa ka soo baxaya magaalooyinka Harappa iyo Mohenjo-daro, oo lahaa qorshe wadooyin toosan, bulaacado dhulka hoostiisa ah, iyo cabbiro miisaan oo isku mid ah. Bariga Yurub iyo galbeedka, bulshooyin dhagax weyn (megalithic) ayaa dhisayay Stonehenge marxaladihiisii hore iyo qabuuro dhagax ah. Bartamaha Shiinaha, dhaqamada Longshan waxay soo saarayeen dheryo madow oo khafiif ah, waxayna dhisayeen magaalooyin derbi carro ah.