Qarnigii 34aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 34aad ee miilaadiga ka hor waa muddo boqol sano ah oo ku beegan qiyaastii 3400 ilaa 3301 ka hor miilaadiga. Waa xilli ka mid ah dhammaadka xilligii dhagaxa dambe iyo bilowga xilligii naxaasta ee qaybo ka mid ah Bariga Dhexe, Waqooyiga Afrika iyo Yurub.

Taariikhda qarnigan wax badan lagama hayo qoraal, maxaa yeelay far-qoraalku weli ma uusan si buuxda u dhismin. Aqoonta laga hayo waxay ku salaysan tahay qodista qadiimiga ah: dhismayaal, weelal dhoobo ah, xabaalo, iyo raadad beeraley iyo xoolo-dhaqato. Taariikhaha la sheego waa qiyaas ku salaysan baaritaanka kaarboonka shucaaca leh, sidaas darteed waxay leeyihiin kala duwanaansho sanado ah.

Masar iyo wadiga Niil

Masar hoose waxaa ka jiray dhaqamada ka horreeyay boqortooyada, gaar ahaan xilliga loo yaqaan Naqada. Magaalooyin yaryar ayaa isu tagay, waxaana kordhay kala sarraynta bulshada: xabaalaha qaar waxay lahaayeen alaab qaali ah, kuwa kalena waa fudud yihiin. Ganacsi socday ayaa isku xiray wadiga Niil, Nuubiya iyo Falastiin. Astaamo qoraal-u-eg ayaa bilaabmay, kuwaas oo ka dib u horseeday hiiroglifka.

Mesobotamiya

Koonfurta Ciraaq maanta, magaalada Uruk waxay noqotay xarun ballaaran. Waxaa kordhay dhismayaal macbadeed, sheybaarro hawl-wadeen badan leh, iyo nidaam xisaabeed oo lagu maamulo hantida. Alwaaxda dhoobada ah ee astaamaha lagu qoray waxay tilmaamayaan bilowga qoraalka; ujeedadooda hore waxay ahayd xisaabin iyo diiwaangelin ganacsi, ma ahayn suugaan.

Yurub iyo meelaha kale

Yurub waxaa ka socday beerashada iyo dhisidda xabaalo dhagax weyn leh (megalith) meelo ka mid ah galbeedka qaaradda. Ninka barafka ee la yiraahdo Ötzi, oo laga helay buuraha Alps, wuxuu ku noolaa muddo ku dhow dhammaadka qarnigan ama bilowga kan xigay, wuxuuna caddayn u yahay isticmaalka naxaasta iyo dharka farsamaysan. Aasiya bari iyo koonfurta Aasiya waxaa ka jiray tuulooyin beereed oo isku xiran, halka Ameerikaas ay ka socdeen dhaqamo beeraley oo madax-bannaan.