Qarnigii 35aad ee Miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 35aad ee miilaadiga ka hor waa muddada u dhaxaysa sannadaha 3500 ilaa 3401 ka hor miilaadiga. Waa qayb ka mid ah dhammaadka xilligii loo yaqaan 'Chalcolithic' (xilligii naxaasta iyo dhagaxa), kaas oo ah marxaladda dadku isticmaali jireen naxaas iyo dhagax isku mar.
Taariikhda muddadan lagu qiyaaso waxay ku salaysan tahay cilmiga qodista (archaeology) iyo baaritaanka kaarboonka shucaaca leh, ee ma ku salaysna diiwaan qoran oo wakhtigaas laga hayo. Sidaas darteed taariikhaha la sheego waa qiyaas ballaadhan oo tobannaan sano ku kala duwanaan kara.
Mesobotamiya iyo xilliga Uruk
Koonfurta Mesobotamiya (Ciraaqda hadda), qarnigan waxaa ka mid ah xilliga dambe ee Uruk. Uruk waxay noqotay mid ka mid ah degsiimooyinka ugu ballaadhan ee dunida markaas la yaqaan. Waxaa ka jiray macbadyo waaweyn, qaybsanaan shaqo oo faahfaahsan, iyo maamul dhexe oo maaraya hadhaagga beeraha. Dhaqaalaha wuxuu ku tiirsanaa waraabka webiyaasha Dijlaha iyo Furaad.
Qoraalka iyo xisaabaadka
Muddadan iyo tan ku xigta waxaa laga helay astaamo lagu diiwaan gelinayay hanti — sida shaabadaha dhoobada iyo calaamado tiro. Kuwan ayaa markii dambe u kobcay qoraalka fiiq-fiiqan ee 'cuneiform'. Ujeeddada koowaad ee qoraalka ma ahayn suugaan, ee waxay ahayd xisaab-hayn: badeecad, badeecad-gelin iyo canshuur.
Meelaha kale ee dunida
Masar hoose iyo sare waxaa ka socday marxalado hore oo dhaqan ah kuwaas oo horseeday midaynta boqortooyada, laakiin taasi waxay dhacday qarniyo yar ka dib. Waqooyiga Yurub iyo Bariga Aasiya, beeralayda ayaa fidiyay noocyada dalagga iyo xoolo-dhaqashada. Meelo badan oo aan qoraal lahayn, macluumaadka kaliya wuxuu ka yimaadaa qodista.