Qarnigii 36aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 36aad miilaadiga ka hor waa muddo boqol sano ah oo bilaabatay sannadka 3600 ka hor miilaadiga oo ku dhammaatay 3501 ka hor miilaadiga. Muddadan waxay ku jirtaa waxa cilmiga taariikhda hore loogu yeero xilliga Chalcolithic ama xilliga naxaasta ee qaybo ka mid ah Bariga Dhexe, halka meelo kale ay wali ku sugnaayeen xilliga dhagaxa cusub (Neolithic).

Ma jiro diiwaan taariikhi oo qoran oo si buuxda muddadan sharraxaya. Aqoonta laga hayo waxay ku salaysan tahay cilmiga qodista (archaeology): burburka degsiimooyinka, dheryaha, qalabka bir-naxaasta iyo baaritaanka carbon-14. Sidaas darteed taariikhaha la soo qaato waa qiyaas leh khalad-suurtagal ah oo boqollaal sano ku dhaafi kara.

Mesobotamiya iyo bilowga qorista

Koonfurta Ciraaq, xilligii Uruk wuxuu gaadhay heerkii ugu sarreeya. Magaalada Uruk waxay noqotay mid ka mid ah degsiimooyinka ugu waaweyn adduunka, iyadoo lahayd macbudyo waaweyn, hawlo beeraha ah oo biyo-waraabin ku shaqeeya, iyo kala-qaybsanaan shaqo. Dhammaadka muddadan iyo qarniyada ku xigay waxaa la sameeyay astaamo lagu diiwaan gelinayo alaab iyo canshuur — talaabo u horseeday qoraalka cuneiform. Waqtiga saxda ah ee bilowga qorista wali waa arrin lagu doodo.

Masar hortii dawladnimo

Wadiga Niil, dhaqamada Naqada ayaa sii adkaanayay. Xabaalaha waxaa laga helay alaab qaali ah oo tilmaamaysa in bulshadu leedahay heerar kala duwan oo awood iyo maal. Ganacsi ayaa u socday Nubia iyo Shaam. Tan waxay saldhig u noqotay midaynta Masar oo dhacday qarniyo ka dib.

Yurub iyo Aasiya

Yurub, beeralayda waxay ku fideen dhulal cusub, waxaana la dhisay dhismayaal dhagax ah (megalith) sida qabuuraha wadaagga ah. Bariga Aasiya, dhaqamada wabiga Huang He iyo Yangtze waxay wadeen beerta bariiska iyo hadhuudhka, iyagoo sameeyay dheri farsamo sare leh. Koonfurta Aasiya, degsiimooyinka Balochistan iyo agagaarka wabiga Indus ayaa sii korayay.