Qarnigii 37aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 37aad ee miilaadiga ka hor waa muddo boqol sannadood ah oo bilaabatay qiyaastii sannadka 3700 ka hor miilaadiga oo ku dhammaatay qiyaastii 3601 ka hor miilaadiga. Waqtigan wuxuu ku beegan yahay xilligii dambe ee Neolithic-ga (da'da dhagaxa cusub) iyo bilowga da'da naxaasta (Chalcolithic) ee qaybo badan oo Bariga Dhexe iyo Yurub ah.
Ma jiraan diiwaanno taariikhi ah oo qoran oo qarnigan ka hadlaya. Aqoonta laga hayo waxay ku salaysan tahay cilmiga qadiimiga (archaeology) iyo tijaabooyinka taariikhaynta karboonka fal-celiska (radiocarbon dating). Sidaas awgeed, taariikhaha la sheego badanaa waa qiyaas leh kala duwanaansho tobanaan sannadood ah.
Masaarida ka hor boqortooyooyinka
Dooxada Niilka waxaa ka jiray dhaqamo ka horreeyay midowga Masar, gaar ahaan silsiladda loo yaqaan Naqada, oo qarnigan ku beegan qaybaheeda hore. Deegaannada waxaa laga helay dheryo la sawiray, alaab xabaal, iyo calaamado muujinaya kala duwanaansho hanti oo bulshada ka dhex jirtay. Qoraalka hieroglyphic-ga ah wali ma soo bixin; wuxuu muuqday qarniyo dambe.
Mesobotamiya iyo Bariga Dhexe
Dhulka labada wabi ee Dijlada iyo Furaad waxaa ka koraysay deegaanno waaweyn oo u socday inay noqdaan magaalo-dowlado, oo Uruk ay ugu caansan tahay. Waxaa isticmaalka ku kordhay dheryosameynta gacan-ku-wareegga ah, beerashada waraabka, iyo nidaam xisaabeed oo alaabta lagu tirinayo. Qoraalka fiiq-fiiqan (cuneiform) ee ugu horreeyay wuxuu ka soo baxay habab xisaabeed noocan oo kale ah, laakiin qaab qoraal buuxa ah ma uusan gaarin ilaa qarniyo dambe.
Yurub iyo meelo kale
Yurub, beeraleyda ayaa sii fidday oo waxay dhiseen deegaanno joogto ah iyo qaar ka mid ah dhismayaasha dhagaxa waaweyn (megalith). Aagga Alps-ka iyo webiyada Yurub waxaa jiray tuulooyin biyaha agtooda lagu dhisay oo tiirar alwaax ah lagu taageeray. Aasiya bari iyo koonfur, beerashada bariiska iyo sarreenka ayaa sii xoogaysatay, taasoo kordhisay tirada dadka.