Qarnigii 38aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 38aad miilaadiga ka hor waa boqol sannadood oo bilaabmay qiyaastii sannadkii 3800 miilaadiga ka hor oo ku dhammaaday 3701 miilaadiga ka hor. Waqtigan ma jiraan taariikh qoran oo faahfaahsan, maxaa yeelay far qorista weli si buuxda uma dhismin. Sidaas awgeed aqoonta laga hayo waxay ku salaysan tahay cilmiga qadiimiga (archaeology): burburka guryaha, weelasha dhoobada, qalabka birta iyo naxaasta, iyo baaritaanka kaarboonka shucaaca leh.
Guud ahaan, qarnigan waxaa lagu sifeeyaa in dadku ay ku sii xoogaysteen beerashada iyo xoolo-dhaqashada, ayna deggenaanshaha meel go'an ka dhigteen habka nolosha ee ugu badan qaybo ka mid ah Bariga Dhexe, Aasiya, Yurub iyo waqooyiga Afrika. Tirada dadku way korortay, deegaanadana way ballaadheen, taasoo horseeday nidaam bulsho oo lakabab leh.
Mesobotamiya iyo Bariga Dhexe
Koonfurta Mesobotamiya (Ciraaqda hadda) waxaa jiray dhaqan la yiraahdo Uruk, kaas oo horseeday koritaanka deegaanno waaweyn. Magaalada Uruk waxay noqotay mid ka mid ah goobihii ugu horreeyay ee dad tiro badan ay isugu soo baxaan. Waxaa halkaas ka dhisnaa macbadyo waaweyn, waxaana la sameeyay hab maamul oo la xisaabiyo hantida iyo cuntada. Nidaamyada calaamadaha ee kordhay ayaa markii dambe u horseeday farta cuneiform, in kastoo qoraalku ka dambeeyay qarnigan.
Yurub iyo dhinaca Mediterranean-ka
Yurub waxaa socday xilligii Neolithic-ka dambe iyo bilowda isticmaalka naxaasta (Chalcolithic). Bulshooyinku waxay dhisteen xabaalo dhagax ah (megaliths) iyo tuulooyin ku hareeraysan derbiyo. Beerashada sarreenka iyo shaciirka, iyo dhaqashada lo'da, adhiga iyo riyaha ayaa ahaa aasaaska nolosha. Isticmaalka gaadhiga giraangiraha leh iyo qalabka xoolaha lagu jiido ayaa qaaradda ku faafay xilligan ku dhow.
Masar iyo waadiga Niil
Masar hore, deegaannada waadiga Niil waxaa ka jiray dhaqanno horudhac u ahaa boqortooyada, oo ay ku jiraan dhaqanka Badari iyo bilowga Naqada. Dadku waxay beeri jireen agagaarka daadka Niilka, waxayna sameeyeen weelal dhoobo ah oo qurxin leh iyo qalab naxaas ah. Ganacsiga u dhexeeya waqooyi iyo koonfur ayaa sii kordhay.