Qarnigii 39aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 39aad ee miilaadiga ka hor waa boqol sano oo bilaabmay qiyaastii sanadka 3900 miilaadiga ka hor kuna dhammaaday 3801 miilaadiga ka hor. Muddadan waxay ku beegan tahay dhammaadka xilligii dhagaxa cusub (Neolithic) ee qaybo badan oo adduunka ah iyo bilowga isticmaalka birta naxaasta ah (Chalcolithic) ee Bariga Dhexe iyo Yurub.
Ma jiraan diiwaanno qoraal ah oo qarnigan ka hadlaya, maxaa yeelay qoraalku wali ma bilaaban. Sidaas darteed aqoontu waxay ku tiirsan tahay qodista qadiimiga (archaeology) iyo baaritaanka kaarboon-14 ee raadadka la helay, taas oo micnaheedu yahay in taariikhaha la sheego ay leeyihiin kala guur balaadhan.
Bariga Dhexe
Bartamaha Mesobotamiya, magaalooyinka yaryar ee ku teedsan wabiyada Dijlada iyo Furaadka way sii kordhayeen. Xilligan waxaa loo aanaynayaa marxaladaha hore ee dhaqanka Uruk, oo lagu garto beero waaweyn, kaabayaal biyo-waraabin ah, iyo dhisme macbudyo ah oo bulshada dhexdeeda kala sarreyn muujinaya. Warshadaha dheryaha ee giraangiraha lagu sameeyo iyo shaqaale takhasus leh ayaa soo bilaabmay.
Masar iyo Nuubiya
Wadiga Niil ee koonfureed, dhaqamada Masar ee ka horreeyay boqortooyada, oo ay ka mid yihiin marxaladaha Naqada, ayaa isu soo baxayay. Degaannadu waxay ku tiirsanaayeen beerashada sarreenka iyo shaciirka, xoolo-dhaqasho, iyo ganacsi fog oo lagu qaado dahab, dhagaxyo qurxin, iyo qolof badeed.
Yurub iyo meelo kale
Yurub, beeraleyda ayaa sii fidayay xagga waqooyi. Dhaqamada dhisayay xabaalaha dhagaxa waaweyn (megalith) ee xeebaha Atlantikada way socdeen. Aasiya, beeraha bariiska ee wabiga Yangtze iyo kan hadhuudhka (millet) ee wabiga Huang He ayaa xoojiyay degganaansho joogto ah. Ameerikada, beerashada galleyda iyo digirta ayaa si tartiib ah u sii fidaysay.