Qarnigii 40aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
40 luqadood
Qarnigii 40aad ee miilaadiga ka hor waa boqol sannadood oo bilaabmay 4000 miilaadiga ka hor kuna dhammaaday 3901 miilaadiga ka hor. Muddadan wax qoraal ah lagama hayo, sidaas darteed aqoonta laga hayo waxay ku salaysan tahay cilmi-baarista qadiimiga (archaeology) iyo baaritaanka raadadka la qoday: dhismayaal, weelal dhoobo ah, qalab dhagax ah iyo xabaalo.
Taariikhyahannadu qarniyada ka horreeya qoraalka kuma kala saaraan dhacdooyin siyaasadeed, laakiin isbeddello dhaqaale iyo bulsho. Inta badan Bariga Dhexe, Yurub iyo Aasiya, beeraha iyo xoolo-dhaqashadu horey bay u fidsanaayeen, ururradu waxay u socdeen tuulooyin waaweyn iyo kala-qaybsanaan shaqo.
Kala-hagaajinta waqtiga
Marka la yiraahdo "qarniga 40aad ee miilaadiga ka hor" waxaa loola jeedaa tirinta gadaal u socota: qarnigu wuxuu bilaabmaa sannadka 4000 BC wuxuuna ku eg yahay 3901 BC. Taariikhaha muddadaas badanaa waxaa lagu qiyaasaa habka radiocarbon (karboon-14) iyo dendrochronology (tirinta xariiqyada geedaha), taasoo keenta in taariikhu leeyahay cabbir khalad oo tobanaan ilaa boqolaal sannadood ah.
Bariga Dhexe
Masobotamiya, muddadan waxay u dhowdahay dhammaadka dhaqanka Ubaid iyo bilowga dhaqanka Uruk. Tuulooyinku way ballaadheen, macbadyo dhoobo laga dhisay ayaa muuqday, waxaana kordhay isticmaalka weelasha dhoobada ee tiro badan la sameeyo. Isbeddelladan waxay hordhac u ahaayeen magaalo-dawladihii hadhow ka soo baxay koonfurta Ciraaq, iyo qoraalkii ugu horreeyay ee cuneiform-ka oo ka dib yimid.
Yurub iyo dhaqamada dhagaxa
Yurub, muddadan waxaa lagu tilmaamaa fidinta beeraha iyo bilowga dhismayaal dhagax weyn (megalith) oo qaar ka mid ah lagu taariikhiyo qarniyada ku xiga. Bulshooyinku waxay isticmaali jireen qalab dhagax la sifeeyay, waxaana meelo ka mid ah bilaabatay isticmaalka naxaasta oo yar — marxaladdaas waxaa la yiraahdaa Chalcolithic ama casrigii naxaasta-dhagaxa.