Qarnigii 6aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 6aad miilaadiga ka hor (kaddib halkan loo soo gaabiyo "MKH") waa muddada u dhexeysa sannadka 600 MKH iyo 501 MKH marka la raaco kalandarka Giriigoriga ee dib loo xisaabiyey. Waa qarni ay ka mid ahaayeen isbeddello waaweyn oo siyaasadeed ku dhaceen Bariga Dhexe, iyo bilowga fikrado falsafadeed iyo diimeed oo saameyn dheer ku yeeshay taariikhda.
Muddadan waxaa ka mid ahaa dhicitaanka boqortooyada Baabuloon ee Cusub, kor u kaca boqortooyada Faaris ee Akemeniidiyiinta, iyo abuurista hab-dowladeedyo cusub oo magaalo-dowladaha Giriigga ka dhex jira. Isla mudadaas ayaa Aasiya waxaa ka soo baxay barayaal ay ka mid yihiin Buddha iyo Konfushiyus (Confucius), inkastoo taariikhaha nolashooda ay culimadu ku kala aragti duwan yihiin.
Bariga Dhexe iyo Faaris
Qarnigan bilowgiisa, Baabuloonta Cusub waxay ahayd awoodda ugu weyn ee Mesobotaamiya. Boqor Nebukadnesar IIaad ayaa qabsaday Yeruusaalem oo qaar ka mid ah dadka Yuhuudda ah loo kaxeeyey Baabuloon — dhacdadaas oo loo yaqaan "masaafurintii Baabuloon". Bartamaha qarniga, Kuuros Weyn (Cyrus) wuxuu aasaasay boqortooyada Akemeniidiyiinta, wuxuuna 539 MKH qabsaday Baabuloon. Kaddib waxaa awoodda la wareegay Kambiises iyo markii dambe Daariyus Iaad, kaasoo boqortooyada u qaybiyey gobollo (satrapy) oo mid kastaa maamule leeyahay.
Giriigga iyo bilowga falsafadda
Magaalo-dowladaha Giriigga waxay soo mareen isbeddel siyaasadeed. Ateeni, Solon wuxuu soo saaray dib-u-habeyn sharci oo la xiriirta deymaha iyo darajooyinka bulshada; dabadeed Peisistratos iyo wiilashiisu waxay maamuleen si keligii-taliye ah, kaddibna Kleisthenes wuxuu hirgeliyey habab ballaariyey ka-qaybgalka muwaadiniinta. Isla qarnigaas, magaalooyinka Ioniya ee xeebta Anadoolka waxaa ka soo baxay Thales, Anaximander iyo Anaximenes, oo isku dayay inay dabeecadda dunida ku sharxaan sababo dabiici ah halkii lagu sharxi lahaa xisbi ilaahyo. Pythagoras iyo Heraklitos sidoo kale waxay la xiriiraan dhammaadka qarniga.
Aasiya iyo fikradaha diimeed
Hindiya waxaa ka bilaabmay dhaqdhaqaaqyo caqiido oo ka soo horjeeda hab-dhaqanka Fediyada, oo ay ka mid yihiin Buddhism iyo Jainism. Shiinaha, xilligii boqortooyada Zhou ee dambe, waxaa jiray murannooyin ku saabsan anshaxa iyo maamulka; Konfushiyus wuxuu tebiyey hab ku saleysan xushmadda qoyska, waajibaadka bulshada iyo tayada maamulaha. Xilligan qaar ka mid ah taariikhyahannadu waxay ugu yeeraan "Xilliga Axial", oo ah aragti sheegaysa in ku dhawaad isku waqti gobollo kala fog ay ka soo baxeen fikrado falsafadeed oo isku eg.