Qarnigii 7aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 7aad ee miilaadiga ka hor waa muddo boqol sano ah oo bilaabatay sanadka 700 ka hor miilaadiga oo ku dhammaatay 601 ka hor miilaadiga. Waxa lagu tiriyaa qaybta dambe ee wakhtiga birta (Iron Age) ee Bariga Dhexe iyo Badda Dhexe. Xisaabinta qarniyada miilaadiga ka hor way rogan tahay: tirooyinka sanadaha way yaraanayaan marka waqtigu hore u socdo.
Muddadan waxa astaan u ah in boqortooyada Ashuur ee Cusub (Neo-Assyrian) gaadhay xadkeeda ugu ballaadhan, kadibna ku dhammaatay burburkeeda dhamaadka qarniga. Isla waqtigaas, magaalo-dawladaha Giriigga waxay sii ballaadhinayeen degsiimooyin ku teedsan Badda Dhexe iyo Badda Madow, halka Shiinaha bariga uu ku jiray xilligii Xilliga Guga iyo Dayrta.
Ashuur iyo Baabuloon
Boqorrada Ashuur ee qarnigan — sida Sennacherib, Esarhaddon iyo Ashurbanipal — waxay xukumeen dhul ka bilaabmaya Ciraaq maanta ilaa Shaam. Esarhaddon wuxuu galay Masar, waxaana la sheegaa in Ashuur muddo gaaban xukuntay qaybo ka mid ah Masarta woqooyi. Maktabadda Ashurbanipal ee Nineveh waxay keydisay looxyo dhoobo ah oo qoraal mismaari (cuneiform) ah, kuwaas oo ilaa maanta ah il muhiim u ah suugaanta Mesobotamiya, oo ay ku jirto sheekada Gilgamesh. Dhammaadka qarniga, isbahaysi ay hoggaaminayeen Baabuloonta Cusub iyo Maadiyiinta (Medes) ayaa afgembiyay Ashuur; Nineveh way dhacday qiyaastii 612 ka hor miilaadiga.
Bariga Dhexe iyo Masar
Masar waxay ku soo noolaatay boqortooyadii 26-aad (Saite), oo xaruntoodu ahayd Sais, kadib markii xukunkii Kushiitiga iyo faragelinta Ashuur yaraaday. Boqortooyada Yahuudah waxay Ashuur la kulantay weerarro, gaar ahaan hareerayntii Yeruusaalem ee Sennacherib. Suugaanta Kitaabiga ah ee qaar ka mid ah nebiyada waxaa la tilmaamaa inay ka soo jeedaan qarnigan.
Giriigga iyo galbeedka Badda Dhexe
Magaalooyinka Giriigga waxay aasaaseen degsiimooyin badan; nidaamka xisaab-ku-dhisan ee sharciyada qoran ayaa bilaabmay, tusaale ahaan sharciyada Draco ee Ateenay. Kaartaajo waxay xoojisay ganacsigeeda galbeedka Badda Dhexe, halka Roomana ay weli ahayd magaalo yar oo hoos taal xukunka boqorro.