Qarnigii 8aad miilaadiga ka hor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 8aad ee ka horreeyay miilaadiga waa muddo ku beegan sannadaha 800 ilaa 701 ka hor miilaadiga, iyadoo tirinta sannadaha ay dib u socoto. Waa xilli ay dhinacyo badan oo Bariga Dhexe, Badda Dhexe iyo Aasiya ka dhaceen isbeddello siyaasadeed iyo dhaqan oo weli laga hadlo taariikhda dunida.
Waxa qarnigan lagu xasuusto siyaabo kala duwan: kobcinta boqortooyada Ashuur ee Mesobotamiya, samaysanka magaalo-dawladaha Giriigga, aasaaska Roome sida sheekooyinka dhaqanka Laatiinka ay sheegaan, iyo faafitaanka dadka Fooniigga ee xeebaha galbeed ee Badda Dhexe.
Bariga Dhexe
Boqortooyada Ashuur ee Cusub (Neo-Assyrian) waxay qarnigan ku fidday dhulal ballaaran oo ka bilaabma Mesobotamiya ilaa xeebaha Levant. Boqorro ay ka mid yihiin Tiglath-Pileser III iyo Sargon II ayaa hirgeliyay nidaam maamul oo gobolo ah, iyo siyaasad dadka lagu kala guuriyo si looga hortago kacdoonno. Boqortooyada Israa'iil ee waqooyi ayaa dhammaadkeeda siyaasadeed gaadhay xilligan, markii Samaariya la qabsaday.
Giriigga iyo Badda Dhexe
Giriigga waxaa ka soo baxay nidaamka 'polis' – magaalo-dawlad madax-bannaan oo leh maamul iyo ciidan u gaar ah. Qarnigan ayaa sidoo kale la xidhiidha soo celinta far-qorista Giriigga oo laga soo qaatay xarfaha Fooniigga, iyo curashada gabayada Homer-ka ee Iliad iyo Odyssey ee afka lagu wareejin jiray. Giriigyadu waxay bilaabeen deggenaansho cusub oo ku yaal Talyaaniga koonfureed, Sisiliya iyo xeebaha Badda Madow.
Talyaaniga iyo Fooniigga
Dhaqanka Laatiinka wuxuu aasaaska Roome ku taariikhiyeeyaa bartamaha qarnigan, in kastoo taasi tahay sheeko dhaqameed halkii ay ka ahaan lahayd xaqiiqo si adag loo cadeeyay. Isla xilligaas dadka Etruscan waxay ku hayeen dhaqan magaalo oo firfircoon Talyaaniga bartamaha. Fooniiggu, gaar ahaan magaalada Turos, waxay dhiseen shabakad ganacsi iyo saldhigyo xeebeed oo Waqooyiga Afrika iyo Isbaanishka gaadhay.
Aasiya iyo Afrika
Shiinaha, boqortooyada Zhou waxay u guurtay xarunteeda bari, taasoo bilowday xilliga Zhou-ga Bari ee awoodda dhexe ay ku yaraatay. Hindiya waxaa horumaray dhaqanka Vedic iyo bilowga qaybaha siyaasadeed ee waqooyiga. Masar, boqorro ka soo jeeda Kush (Nubia) ayaa xukumay, iyagoo aasaasay taxanaha boqornimo ee lagu tiriyo boqolkii shan iyo labaatanaad.