Qarnigii 9aad ee miilaadiga ka hor

Qarnigii 9aad ee miilaadiga ka hor (kababbo 900–801 KH) waa boqol sannadood ka mid ah taariikhda hore ee Bariga Dhexe, Badda Dhexe iyo Aasiya. Marka la tiriyo, qarnigu wuxuu ku bilaabmaa sannadka 900 KH wuxuuna ku dhammaadaa 801 KH; tirinta sannadaha ee xilligan gadaal bay u socotaa, sidaas darteed sannadka 850 KH ka dambeeya sannadka 880 KH.

Ilaha aan wax ka ogaano xilligan waxaa ka mid ah qoraallada dhagaxa iyo dhoobada ee boqortooyooyinka Mesobotamiya, qoraallada Masaarida, iyo daraasadaha qadiimiga (archaeology) ee raadinaya haraaga magaalooyinka. Taariikhaha qarniyada hore ee saas oo kale ah inta badan waxay leeyihiin kala duwanaansho sannado ah, maadaama tirinta lagu salleeyo liisaska boqorrada iyo dhacdooyin cirka ah.

Mesobotamiya iyo Boqortooyada Ashuur

Qarnigan waxaa lagu yaqaannaa soo kabashada Boqortooyada Ashuur ee Cusub (Neo-Assyrian). Boqorro ay ka mid yihiin Ashurnasirpal II iyo wiilkiisa Shalmaneser III ayaa ballaariyay xuduudaha xagga galbeed, ilaa xeebaha Levant. Ashuur waxay adeegsatay nidaam canshuur iyo maamul degmooyin ah, iyadoo ummadaha la qabsaday laga qaado gunno sannadeed. Magaalada Nimrud (Kalhu) waxay noqotay xarun boqortooyo.

Levant iyo Fenisiya

Magaalo-dawladaha Fenisiya sida Turos iyo Sidon waxay xoojiyeen ganacsiga badda ee Badda Dhexe, waxayna faafiyeen qoraalka xarfaha (alphabet) oo saldhig u noqday qoraalka Giriigga iyo kuwa ka soo farcamay. Isla xilligan waxaa Levant ka jiray boqortooyooyin yaryar oo Aramiga ku hadla iyo boqortooyooyinka Israa'iil iyo Yahuudah, oo ay xiriir iyo colaad ku wada jireen. Dhagaxa Mesha ee Moo'aab waa mid ka mid ah qoraallada muhiimka ah ee xilligan.

Badda Dhexe iyo Yurub

Giriiga waxaa ka socday soo kabashada ka dib xilligii mugdiga ah: tirada dadka ayaa kordhay, degsiimooyinkuna way is-urursadeen, taasoo horseedday abuurista magaalo-dawlada (polis). Talyaaniga waxaa ka jirtay dhaqanka Villanovan oo hordhac u ah Etruscans. Xagga koonfureed ee Badda Dhexe, dhaqanka rumaysan ee dhaqameed wuxuu tilmaamayaa in Turos ay abuurtay degsiimo xeebaha Waqooyiga Afrika ah, oo ay ugu caansan tahay Qarthajo (Carthage).

Afrika iyo Aasiya

Masar waxay ku jirtay Xilligii Saddexaad ee Kala-guurka (Third Intermediate Period), iyadoo awoodda u kala qaybsan tahay Tanis iyo wadaaddada sare ee Thebes. Koonfurta, Nubia waxaa ka soo baxayay awood cusub oo saldhigeedu ahaa Napata. Aasiya, Shiinaha waxaa xukumayay boqortooyada Zhou ee Hore, halka Hindiya waxaa ka socday xilliga Vedic-ka dambe iyo isticmaalka birta oo ballaaran.