Qaybta 12 ee curiye
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
56 luqadood
Qaybta 12 (Guruubka 12) waa tiirka jadwalka xilliyeed ee ka kooban curiyayaasha sink (Zn), kadmiyam (Cd), meerkuri (Hg) iyo koperniisiyam (Cn). Jadwalka xilliyeed waa liiska curiyayaasha oo loo habeeyey lambarka atamiga iyo qaab-dhismeedka elektarooniga. Curiyayaashan waxay wadaagaan qaab elektaroonig oo dabooshan: xarunta d-ga waa mid buuxda (d10), halka labo elektaroon ay ku jiraan sheeka s-ga ee ugu dambeysa.
In kasta oo Qaybta 12 lagu tiriyo curiyayaasha kala-guurka (transition metals) qaabka caadiga ah ee jadwalka, qeexitaanka adag ee IUPAC ee curiye kala-guur ah wuxuu doonayaa in curiyuhu lahaado xarun d ah oo aan buuxsamin, ha ahaato xaaladdiisa curiyaha ama xaalad ion caadi ah. Sink, kadmiyam iyo meerkuri sidaas kuma qalmaan qeexitaankaas guud ahaan, waana sababta qaar u tiriyaan curiyayaal birood caadi ah oo ka duwan kala-guurka.
Sifooyinka guud
Sink, kadmiyam iyo meerkuri waa biro heerkulkooda dhalaalidda hoos u dhacay marka la barbardhigo curiyayaasha kala-guurka ee dhabta ah. Meerkuri ayaa gaar ah: waa birta kaliya ee dareere ah heerkulka qolka. Xaaladda kiimikaad ee ugu badan waa +2, iyadoo meerkuri sidoo kale sameeyo xaalad +1 oo ku jirta qaab labanlaab ah (Hg2^2+). Guud ahaan waxay sameeyaan xeriiro (complexes) leh ligands sida ammoniya iyo halide, laakiin isku-darkooda inta badan waa kuwo aan midab lahayn, maadaama xarunta d-ga buuxda aysan oggolaan wareejin elektaroon oo midab keena.
Isticmaal iyo helitaan
Sink waxaa laga helaa macdanta sphalerite (sink sulfide) waxaana loo isticmaalaa daahitaanka birta (galvanization) si looga hortago miridhka, sidoo kale isku-darka naxaasta (brass). Kadmiyam waxaa inta badan lagu helaa qaab wax-soo-saar dheeraad ah oo ka yimaada sifaynta sinkiga, waxaana loo adeegsaday baytariyada nickel-cadmium iyo midabbada. Meerkuri waxaa laga soo saaraa cinnabar (meerkuri sulfide), waxaana loo isticmaali jiray heerkul-cabbirayaasha iyo barometer-yada.
Sunta iyo maaraynta
Kadmiyam iyo meerkuri waa curiyayaal sun ah oo ku uruura noolaha (bioaccumulation), gaar ahaan qaababka meerkuri ee organic-ga ah sida methylmercury. Heshiiska Minamata ee meerkuri wuxuu dejiyay xeer caalami ah oo xaddida wax-soo-saarka, ganacsiga iyo isticmaalka meerkuri. Sink, dhinaca kale, waa curiye nafaqo muhiim u ah jirka aadanaha, iyadoo qaybo badan oo enzymes ah ay u baahan yihiin ion-ka sink.
Koperniisiyam
Koperniisiyam (Cn, lambarka atamiga 112) waa curiye macmal ah oo aad u degganaan yar leh, oo laga sameeyay shil-shilaalayaal atamig ah. Cimri-badhkiisa waa mid aad u gaaban, taas oo xaddidaysa baaritaanka kiimikaad. Qiyaasaha nazariyadeed ee saameynta relativity-ga waxay soo jeediyaan inuu ka sii daran karo meerkuri xagga sifooyinka gaas-nimo ama saaxiibtinimo yar ee kiimikaad, laakiin xogta tijaabada ah waa mid xaddidan.