Qiiq

Qiiq waa isku-dar ka kooban walxo aad u yaryar (aerosol) oo adag ama dareere ah oo ku sabbaynaya gaasas, kaas oo ka soo baxa marka wax gubto. Wuxuu inta badan la xiriiraa gubasho aan dhammaystirneyn, taas oo ah marka ogsijiinta la heli karo ay ku filnayn in shidaalka oo dhan u beddelmo kaarboon labo-ogsaydh iyo biyo. Sidaas darteed, qiiqa waxaa ku jira jajab kaarboon ah, sacayr (soot), iyo kiimikooyin kala duwan oo aan si buuxda u gubtay.

Midabka iyo urta qiiqa waxay ku xiran yihiin nooca shidaalka iyo heerkulka gubashada. Alwaax qoyan iyo caws waxay soo saaraan qiiq cad ama madow oo culus; shidaalada saliidda ah waxay soo saaraan qiiq madow oo sacayr badan; gaasas nadiif ah oo si fiican u gubtay waxay qiiq yar soo saaraan. Qiiqa wuxuu kor u kaca sababtoo ah waa ka kulul hawada ku hareereysan, oo sidaas darteed waa ka fudud.

Sida qiiqa u samaysma

Marka shidaalka kululaado, waxaa ka soo baxa gaasas (pyrolysis) ka hor inta uusan ololin. Haddii gaasaskaas oo dhan aysan ku dhufan ogsijiin ku filan, qayb ka mid ah waxay isu urursataa jajab yaryar oo kaarboon iyo taar ah. Jajabkaas oo hawada ku sabbaynaya ayaa noqda waxa indhaha loo arko qiiq ahaan. Dhexdiisa waxaa sidoo kale ku jira gaasas aan la arki karin sida kaarboon monoksaydh, aldehydes, iyo xeryo aroomaatig ah.

Saameynta caafimaadka

Neefsashada qiiqa waxay saameyn ku yeelan kartaa neef-mareenka iyo sambabada. Walxaha aadka u yaryar (kuwa loo yaqaan PM2.5) waxay gaari karaan qaybaha hoose ee sambabada. Kaarboon monoksaydh wuxuu ku dhegaa haemoglobin-ka dhiigga oo hor istaaga qaadista ogsijiinta, taasina waa mid ka mid ah sababaha ugu badan ee dhaawaca dabka guryaha. Dadka wax karsada shidaal adag oo gudaha ah waxay soo food saaraan qiiq joogto ah.

Isticmaal iyo tilmaan

Qiiqa waxaa dad badan si ula kac ah u isticmaalaan: sarreeynta hilibka iyo kalluunka (smoking) si loo ilaaliyo oo dhadhan loo yeesho, dhaqamada shineynta shinnida, iyo calaamadaha isgaarsiinta fog ee taariikhiga ah. Sidoo kale qiiqa waa tilmaan muuqaal ah oo dabka la ogaadaan; qalabka digniinta dabka (smoke detector) wuxuu ku shaqeeyaa ka helitaanka walxaha qiiqa ee hawada.